सारस्वती सुषमा सम्पूृणौनन्दसंस्छृतविश्ववियालयानुसन्धानपन्निका

[ त्रेमासिकी ] `

| ३०. वषं मार्गशीर्पफाल्गुनपूणिमे, वै ० सं ° २०३२ २-४गअ्रङ्गी ` मार्च, १९७६ ई°

=

((-0. 9811011118118010 (111५6151 (0661100. 01411260 0 6810011

पञ्नोकरणसंङ्ग्रा-६ ९८१५७

सारस्वती सखषमा

सम्पूणानन्द-संस्कृत-विश्वविधालयानुसन्धानपप्रिका एषा देशे विदेशे च लन्धप्रसरा त्रेमासिकी संस्क्रतपत्रिका । २. भ्रस्याः प्रकाशनं प्रतिवषं ज्येष्ठ-भाद्रपद-मागे शीष-फाल्गुनपूणिमासु भवति )

३. भ्रस्याः प्रधानसुदेश्यं संस्छतज्ञेषु स्वोपज्ञानुसन्धानप्रवृत्तेः समालोचनाप्रवृत्ते- श्चोद्वो धनं प्रोत्ाहनं चास्ति ।

४. श्रस्यां सम्पूर्णानन्दसंस्छृेतविश्च विद्ययालयस्थानामन्येषां च विदुषां स्वोपन्ञ- । विचारपूर्णा भ्रनुसन्धानप्रधाना निबन्धाः प्रकाश्यन्ते ।

५. प्रकाशितनिवन्घस्य प्रतिमूद्रणानां प्चविशतिः, पतिकायाश्च सोऽङ्को दीयते, यस्मिस्तदीयो निबन्धः प्रकाशितो भवति ।

६ अ्रस्यां पत्रिकायां विशिष्टानां दहिन्दोसंस्कृता द्खलम्रन्थानां समालोचना: प्रकाश्यन्ते । तदथं ्रस्थङद्धम्रेन्थस्य दे प्रतिकृती प्रेष यित्ये ।

७. कुलसचिव, सम्पूर्णानन्दसंस्कृत विश्च विद्यालय, वाराणसी-२२१००२ (उश््र०) इति सङ्केतेन ( बेकड़ाफ्ट' श्रथवा "पोर्टल श्राडंर' इत्येतेनैव) मुल्यं प्रेषणीयम्‌ ।

८. पत्रिकासम्बन्धी सवंविधः पत्रव्यवहारः “सम्पादक, सारस्वती सुषमा, सम्पणानिन्द-सस्छत-विश्च विद्यालय, वाराणसी-२२१००२ (उ० प्र ०) इति सङ्कतेन विधेयः ।

प्रकाशक्रः-सन्बालकः, श्रनुसन्धानसंस्यानम्‌, सम्पूर्णानन्द-संस्क्त-विश्चविद्यालयः, वाराणसी-२२१००२ (उ० भ्र ०) । मुद्रकः-तारा ्राटिगवक्सं, कमच्छा, वाराणसी ।

((-0. 3811101111181180 (111५6151 (0661100. [14111260 0 €810011

सारस्वती सुषमा

सम्पूणोनन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयानुसन्धानपत्रिका

[ ब्रेमासिकी ]

भ्रघानस्रम्पादकः

ङॐ० भागीरथप्रसादलिपारो वागीरदाः शाश्ज्नीः

सह-सम्पादकः

ङाों- हरिश्िन्द्रमणिचिपाटी

३०. वष वापिकमूल्यम्‌ १० रूप्यकाणि व २-४ ग्रङ्धुे संयुक्ताङ्कयोः ६ रूप्यकाणि

((-0. 981110411118118010 (111५6151 0661100. 1411260 0 66810011

0, रकाय यन्द न

११

५

श

८9

१०. ११ १२. १३. १४.

अ

विषयानुक्रमणी

भ्रात्मदशनम्‌-पं० श्रीकेदारनाय-ग्रोफाः

ज्ञानपामाण्यस्वतस्त्वपरतस्त्वविवेचनम्‌- डां० स्वामी प्रात्मानन्दपरमहंसः

भ्रविद्यानिरूपणम्‌-श्रौ रामयत्नशुक्लः व्याकरणदशनस्य वीजचिन्ता--श्रीरामेए्वरप्रसादत्रिपारी च्वनिपरसादनम्‌-पं० श्रोवायुनन्दनपाण्डेयः

सवंङ्कुषाया भ्रलङ्कृतिविवेचनपरीक्षणम्‌-- श्रोशशिधरशर्मा वाचस्पतिः

ग्रलङ्कारचिन्तामणिप्रणेतुरजितसेनस्य समयः- ० दशरथद्विवेदी

स्वप्नवासवदत्तस्य पताकामीमांसा--श्री-इन्द्रमोहनसिदहः पुराणोपादेयताविमशः-डं° श्रीकृष्ण मरित्रिपाटी पुराणेषु मन्वन्तराणि-डां०° रामाभिलाषत्रिपाठी पुराणेषु ती्थंभावनाविकासः-डां° सरथूप्रसादगुप्तः न्यायशास्त्रे प्रत्यक्षं प्रमाणम्‌-डां° नलिनी शुक्ला नेष्ठिकोचिकित्साविमर्शः- वेदिकव।ङ्मये वस्तुनिर्माणम्‌--श्रीविनायकराभचन्द्ररराटे लघग्रन्थमाला

व्याख्यानभ्रक्रिया-सम्पादकः-डां° जानकीप्रसादद्धिवैदी

भक्ति लक्षणा ) विवेकः-सम्पादकः श्रीजनारदनशास्त्री पाण्डेयः

ढां° विद्याधरशास्त्री कविराज:

(-0. 9811101111811800 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

१०४७-११९

११७-१९२ १२३-१२९८ १२९-१३२ १३२-१५०

१५१-१६०

१९६१-१ ६४

१६९५ १६६

१६७-१८१ १८२-१९१ १९२-१९५ १९६-२०१ २०२-२१० २११-२१९६

१-२९ भ

सारस्वती सुषमा

सम्प्रणानन्दसंस्छृ तविश्चविययालयानुसन्धानपत्निका

| | | मागंशोषेफाल्युनपूणिमे, वि ० सं २०३२ |

१॥ कै

२० वेष्‌; ॥

> =-= => ~~ ~~ जक वा ~ कक ~ =

३-2 अङ्खो

यायाय

|

कर| क्ये > १ आत्सद्दनम्‌ पं० श्रीकेदारनाथ ओञ्चाः सम्मानितप्राध्यापकः, सण सं० वि० विद्यालयः

ईशः प्रसोदतु नु मानवतां ददातु स्वार्थादिदोषज्ञमनं समतां दधातु । लोभभ्रमादमदमदनमातनोतु धेयक्षमाश्चमदमादिगणं करोतु ॥१॥ ग्यायाम्भोजनि न्नना भृतिश्चिरो हस्ते दधाना नवा प्राचोनाऽपि समन्वयामुतरसौ पीनस्तनौ विश्नती । ने रातम्पस्य निरासिनी मतिमतां मोदाय सदधासिनी प्राचायंस्य सरस्वत विजयते शास्त्रा्थहंसाश्रया ॥२॥ अध्ययनप्रियस्य जिज्ञासाविष्टस्य पाततः “आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः, श्रोतव्यः, मन्तव्यः, निदिध्यासितव्यः" इत्यादय उपनिपदामात्मदशनवाचः समुपतिष्ठन्ते । "अरे" इति सम्बोधनवलेन श्रोतव्यः" इत्यादिदशंनोपायप्रदशंनेन च व्युत्पन्नो ग्रन्थस्यात्मदशने महतीमास्थामवदधाति, आत्मदशंनम्‌वर्यमधिकारिणः समीदहितसाधनमिति निरिचिनुते च । ततः परमात्मानमात्मीयश्व परिचेतुं चेष्टते, परयति चात्मनो विस्तारम्‌ 1 यथा ब्रह्मसूत्रशारीरकमाप्ये--पूत्रकलव्रादिषु

विकठेपु सकरेषु वा अहमेव विककः सकलो वेति श्रीशङ्कुरमगवतो वचः । यथाबुद्धि वाराणसेय उत्तरप्रदेशीयो मारतीयो वा अहमात्मानमात्मीयं वा अभिमनुते । अन्तदुष्टिः प्रयाससाध्या

नोदेति, “पराख्िखानि व्यतृणत्‌ स्वयभू' इत्यादिरीत्या स्वमावत इन्द्रियाणि वहिर्मुखानि बहिरर्थान्‌ अवलोकयन्ति । तत्रैव च असक्ता मवन्ति।

यथा चार्वकाः-अजितन्यम्‌, मोक्तव्यम्‌, चरीरं शरीरसम्बन्धोनि च यावन्ति रक्षणीयानि, अनुरज्जनोयानि च, “आत्मा वं जायते पत्रः" इत्यादिरीत्या पुदत्रादिसन्ताना उत्तरजन्मनि गृहस्य कुटुम्बस्य समाजस्य राष्टस्य च नीतय इह जन्मनि स्वसुखाय । परजन्मनि च सन्तानसमृद्धये

सर्वथाऽनुष्टेयाः, पारिवारिक-सामाजिक-राजकीय-दण्ड्मिया चानीतयोऽनाचरणीयाः। सां्रारिका- दरसन्मानादिप्राक्षये दया, ओदायंच् ययाश्चक्यमादातु प्रयतनोयम्‌, स्वकमकौशखाय मनसोऽवधानता-

१. सम्पूर्णानन्दसंस्छृतविश्चविद्यालयस्याष्टादन्च (१८) दीक्षान्तमहोत्सवावक्षरे विश्च विद्याज्येना- योजितायां गङ्गानाथज्ञा-प्रवचनमाल्यां काणीस्थेन विदुषा प° श्रीकेदारनाय-ओक्षामहोदयेन प्रदत्तमिदं विशिष्टन्याख्यानम्‌-सं० ।

((-0. 9811011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 €810011

१०८ सारस्वती सुषमा [ ३० ब० ३-४ अ०

दयोऽघ्यात्मसम्पदोऽपि आत्मनि निधेयाः, उत्तमतामजंयितुं धृतिक्षमादिमानवगुणा अप्यावद्यका एव । प्रत्यक्ष प्रत्यक्षमूलकञ्च सवं प्रमाणम्‌ ।

ये च प्रत्यक्षमेव चार्वाकस्य प्रमाणम्‌, नानुमानादीनि इति सद्जिरन्ते, ते न अन्वेषण- शीलाः, ततत्वसङ्ग्रहकमलशीलटोकायां चार्वाकसाम्प्रदायिकस्येकस्य नामग्राहमनुमानमपि प्रमाण- मुपभ्यते । चिनाऽनुमानादिकं कथं व्यवहारो निवंहेत्‌ ? कथं स्याद्‌ दाशंनिको यो व्यवहारमपि न साधयेत्‌ । तस्मान्न करिचिद्‌ विलक्षणो मानवशचार्वाको नाम, किन्तु अस्मास्वेव इते पञ्चनवतिनंवतिर्वा चार्वाकाः । न्यायमाष्ये “अन्वीक्षा'शब्दनिवंचनावसरे प्रत्यक्षागमाम्या- मीक्षितस्य अनु-ईक्षणम्‌-अन्वीक्षाम्‌ अवोचत्‌ । चार्वाकस्य कते तु प्रत्यक्षेणेक्षितस्य अनु-ईक्षणम्‌- अन्वीक्षा 1 एतावानेव विरेषः, आगमप्रणयिनः प्रामाण्यसंशये साक्षात्‌ परम्परया वा प्रत्यक्षा गमौ मरे अन्विष्य निदिचन्वन्ति। अनुमितिजनकव्याप्षि ग्रहे प्रत्यक्षमूलकम्‌, आगममूलकञ्च तकंमुपस्थापयेयुः 1 चार्वाकिड्च साक्षात्‌ परम्परया वा प्रत्यक्षं मूकं प्रत्यक्षपरुखक तक वोपस्थाप- येथुः । तथा च दाडंनिक्रविचारप्रारम्भे प्रथमं वहिदुष्टो चार्वाक्र उदेति । कममोमासा

एवमेवान्तद्टिविहीना बहिर्थंदय आस्तिका वेदिकाः कमंभ्यः कुशं कामयमानाः स्वगं नरकश्च ॒श्वद्दधतो जीवस्य जन्मान्तरं खोकान्तरश्च स्वीङ्कवन्तो प्रामपशुप्रभृतिफलकानू यागानू विधातुं वेदस्य कमंकाण्डमागानेव व्याचख्युः, ज्ञानकाण्डच्च परितत्यजुः, कमंकाण्डरोपतां वा निन्युः । निवृत्तिमागस्योपक्रमः

बहिदृ्टौ बहवो दोषा अवाम।सन्त, परदोषानेव पदयन्ति, स्वदोषानू नानुसन्दधते । परमपराधिनं मन्यमाना भ्रंशं कलहायन्ते, येन संहतिनं मवति, पारिवारिकम्‌, ग्रामीणम्‌, जनपदीयम्‌, सामाजिक वा सङ्घटनं न जायते । आत्मदशंने च मयि के के दोषाः, परो मामपेक्ष्य दोषेषु समानो न्थूनोऽधिको वेति विचिकित्सा जायते समो मित्रं न्यूनदोषो महान आदरणीयः, कच्िदेवाधिकदोषभाक्‌ शत्रुस्पेक्षणोयो वा भवेत्‌ ।

भोगेषु समानता कलहः

समे मोगकिप्सवो मोगेषु समानतामर्मिव।चउन्ति, विद्यावयोऽनुमवः, श्रमः, सहनशक्तिः, दीतोष्णसहिष्णुताप्रभृतयो गुणा परेषु कीहशाः करियन्तश्च ? ममापिक्षया अधिका न्यूनाः समा वा इत्यविचार्येव समादरं समीहन्ते । ततः ककहऽशान्तिश्च जागतति । आत्मात्मीयविवेकटृषौ तु भूयसा एते कलहा शाम्येयुः ।

परस्य कीटशोनाचारेण भम दुःखम्‌ ? तादृशेन ममाचारेण परस्यापि दुःखं स्यात्‌ । यथाहं दुःखदायिनं देष्मि, तथा परोऽपि दुःखदायिनं विद्विष्यात्‌ । अतः परस्य क्ठेशकरं कमं न करणीयमिति, समाजतत्वविन्दुः शुष्यति, समाजो नदयति, स्वपरदोषशुणविवेचनहानादानादि विना कथं राष्ट सद्खटितं सुरक्षितं वा भवेत्‌ ¢ यथाऽधुनोत्कोचादिश्रष्टाचारस्य भूयान कोलाहलः । समायामूत्कोचविरोधं भाषन्ते, परं स्वयमाचरन्ति, न केचन वेतनेन तुष्यन्ति । अनुचितरीत्यापि उपरित भयं विदधति,

५ ३ 6.0. ऽका) 3817101111878110 (17|५७/ ©0॥@०1011. 0101020 0४ ©©80011 व~ ब.

कः, 4 वी क ` र

१4 जहाः क्रा

मागं० फा० प° २०३२ वि० | आरमवशंनम्‌ १०९

बहुधनम्जंयन्तोऽपि रात्रिदिवं धनाजंनेव्यग्राः । गतस्य दशानामपि वर्षाणां स्वजीवनस्य क्रमिकानु- सन्धानेऽममर्थाः, क्षणमद्धरं तस्य॒ जीवनं कल्पस्थायि प्रतिमाति, मोगं मोगसामग्री नित्यां मनुते, चचवलामपि अचलां पयति ।

अन्तदृ्टौ तु सद्विचाराः समीचीनतकश्वावमापेरनु । अनुचितङाभेषु अधिका हानिः स्फुरेत्‌, एकान्तमोगः शक्तिक्षयकरोऽदङ्खीक्रियेत, शास्त्रश्रद्वाद्वारेण "तेन त्यक्तन मञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्‌ धनम्‌" इति त्यागपूव॑ंको भोगः समाद्रियत । धृतिः क्षमेत्यादिमानवगुणाः कायिक“ वाचिकमानसिकशक्तयो व्यक्तेः समाजस्य राष्टस्य च हितकरा उत्पादनवृ द्धिकरा इत्यादि सिष्येरनू । अत एव भगवती उपनिषद्‌ आत्मदशंने वरं ददाति । दृषटेरुषायेनं दुःखत्रयस्य एकान्तात्यन्ततो निवारणम्‌ । वैदिककर्मानुष्टानमपि बविशुद्धिक्षयातिशययोगि प्रायस्तथैवेति लौकिकवेदिर्कश्च एञिरुपार्यैरपरितुष्यन्तोऽध्ययनेऽन्वेषणे च प्रवृत्ताः--

क मभिर्मृत्युम्‌ ऋषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमीहमानाः । अथापरे मनीषिणः परं क्मभ्योऽमतत्वमानशुः 11

इत्यादिश्रुतिषु आस्थां दधुः । द्वितीया भूमिः

ऋषयो द्र्ारोऽपि वह्रेव नान्तरात्मानः प्रजासृ्टः समेधयन्तस्तेषामुपयोगाय द्रन्याथं चेष्टमाना जराजन्ममरणपरम्परां निषेदुः । अथ तेष्वेव केचनापरे मननशीलाः कमफलेम्योऽ- नित्येभ्यः परं नित्यममृतत्वं मोक्षपुखं प्रापुः । सत्यं वदहिमुखानीन्द्रियाणि परं वहिवंस्तुषु दोष- दशनेन वैराग्यानु मनोऽधीनानीद्धियाणि कतंन्यानि, मनश्च आत्मनि अवस्थापयेत्‌ प्रत्यक्षामेति मागं; प्राचीकटत्‌ । अन्तदूंशवपि काठिन्यं परिससार । अन्तःशरी राम्यन्तरे आत्माऽऽत्मज्ञानं वा प्रकाशः, अथश्च वहिधिदूरे प्रकाशमाप्नोति । कथमनयोविद्ुरस्थयोः सम्बन्धः, येन प्रकाश्य प्रकाशमाव आयात्‌ । विदेश्ीयदशंनेष्वियं समस्या कत्तिपयदंनोत्थानस्य बीजं भवति । यद्यपि कतिपये तत्र बाह्यादाम्यन्तरस्य समृत्थानम्‌, अपरे मान्तराद्‌ बाह्यस्य सृष्टिरित्यपि वदन्ति, तथाप्यान्तर्बाह्ययोः सम्बन्धसमस्या महती दशिता ।

मारतीयदरक्च॑नेषु दशंनोत्थापकतया नेयं समस्योद्रद्किता, परम्‌ अद्धेतसिद्धौ ज्ञनिविषययोः दर्शनान्तरीयानु कतिपयसम्बन्धानु खण्डयित्वा भाध्यासिकसम्बन्धो निर्णीतः, तेन प्रतिमाति मारतीयददंनानामपि परस्परं सिद्धान्तमेदस्येयं समस्या मन्धराचेष्टामगृह्भात्‌ । अत्र तु आत्मनो विभ्रुत्वाङ्गीकारेण सर्वत्र विषयप्तम्बन्धेन समाहिता मवति । जीवस्य अणुत्ववादिनोऽपि ज्ञानगरुणस्य महिमानं व्यापिनमङ्कीरर्वंत एव । एवमपि सवत्र आत्मप्रकाशस्य प्रकादयस्य च सत्त्वाद्‌ जले दुग्धमिव मिश्रणं सञ्जातं विविक्तस्वरूपं दुःखप्राह्यं सम्पन्नम्‌ । तेन च वेदिकस्य वेदान्तमतस्य दवारमुद्घाटितम्‌, विषया हि व्यवहारमन्तरा असत्प्रायाः । ज्ञानं विना नावतारो विषयाणां व्यवहारे । ज्ञानादतिरिक्ता विषया निरूप्यमाणा नावतिष्ठते । तेन प्रकाशात्मनि ज्ञानेऽध्यस्ता विषया रज्जुभ्यः सपं इव न ज्ञानाद्भिल्ला मिथ्या अवमासमानश्रोरा इति 1 आत्मेवेदं सवम्‌' इत्यादयः शरुतयोऽत्र मागंदशिका जायन्ते । आत्मैव एकः सनु अन्ये च प्रतीयमानाः स्वे आत्मनेव सन्तः, न आत्मसत्तातिरिक्तसत्ताशाकिन इति तस्यार्थः ।

वििषटादरेतिनः “समेषामात्मभूतस्य परमात्मनः शरीरमिदं सर्वम्‌" इत्यादिरीत्या शरीर- रीरिमावेन व्याचक्षत, अभेदव्यवहारस्य शरीरशरीरिणोऽत्याहतत्वात्‌ 1 अविमागवादौ विज्ञान-

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

११० सारस्वतौ सुषमा [३० व° -४ अ

भिक्षुविज्ञानामरतमाष्यरीत्या प्रल्यदलायां प्रकृतिजीवौ ईदवरेऽपि भागेन वर्तेते इति वदन आत्मा- विभक्तम्‌, आत्मरूपं वा जगत्‌ सवं मिति मन्येत । मायामनम्युपगच्छनु परमात्मनो जगदुपादानत्वच स्वीकूुवंनु यादवादिरपि सवंमात्मरूपमिति स्वीकुयदिव । (कुण्डलं सुवर्णम्‌" इत्यादिरिवाधि- मौतिक जगद्रूपेण परिणतोऽपि परमात्मा अविकार्येवेति साधयनू गुद्धादरैती परमात्मस्वह्पं जगन्मनुत एव । जडचेतनयोः प्रकृतिपुरुषयोर्वा सवत्र व्यापनाद्‌ मिश्रणे दुग्धं जलमितिवत्‌ स्वंमिदमात्मा, ९एषु सवत्र आत्मेति वा साङ्ख्यन्यायौ प्रायो व्याख्यास्यतः ।

. योगाचारः

भवेदिको योगाचारस्तु ““आत्मेवेदं सर्वम्‌” इत्यादिश्रुतिवाक्यं स्वानुकूकं मेने, अनुससार व्याचख्यौ च । आन्तरा नानाविधानां विज्ञानादीनां क्षणिकानां सन्ततः प्रवहन्ति । त एव विज्ञानादय आत्मा, तदृषूपमेव जगत्सवंम्‌ । आन्तरमेव वहिवंदव भासते, विज्ञानमेव प्रकाशः, न प्रकाशातिरिक्तं प्रकाश्यम्‌ । वाह्याकारविेषोऽपि अवमासमानान्तररयेव विज्ञानस्य, विदोषा- काराकारितानि विज्ञानानि प्राक्तनस्वकारणमहिम्ना जायन्ते । एवं पूर्वंपूवंवर्तिकारणापिक्षायां बीजाङ्कुरवदनादिरयं प्रवाहो विशेषाकाराणां विज्ञानानाम्‌ । तृतोया भूमिः

अतः परं विवेचयतां जिज्ञासूनां पुरतः “अगन्धरसम्‌, अस्थूलम्‌, अनणु" प्रभृतयः श्रुतयो विवेचनीया भमभमवन्‌ । ये च पूर्वोक्ताः प्रकाशातिरिक्तं प्रकद्यमनद्धीङ्र्वाणास्तेतु प्रकाशा- तिरिक्तानां गन्धरसादीनां प्रकादमानानामप्यभावं पारमाधिकं निषूपयन्त्य इमाः श्रुतयस्तेपां मिध्यात्वमर्मिप्रयन्तीति मेनिरे ।

योगाचारस्तु प्रकाशमानानां गन्धरसादीनाममावमभिधत्ते । ध्रतिस्तन्नूनं वाद्यानाममावं वक्ति, प्रतीतयस्ते स्वकारणायातविदोपाकाराकारिता इति स्वमतेन योजयति । येच वेदिका देतवादिनः प्रकाटेयवस्तुनो मिथ्यात्वं ज्ञानाकारतां वा नाङ्खीकरुवंन्ति, तेषां तेऽपि इमाः श्रुतयोऽ- नुक्ुका द्वैतप्रतिपादिका भवन्ति । यथा साङ्ख्यस्य प्रकाशः पुरुषचेतन्यं प्रकाश्यप्रकृति- प्राक्ृतिकवस्तुविषयेभ्यो भिन्नं गन्धरसादिभिन्तं गन्धरस दिज्ञानम्‌, एवं स्यायोऽपि आत्मानम्‌, आत्मगुणं ज्ञानचच भूतभौतिकविपयेम्थो भिन्नम्‌, प्रकाशातिरिक्तसत्तावन्तश्च प्रकाश्या विषया इति च साधयति । विशि्टादरे तोऽपि भमिन्नसत्तां स्वीकृत्य क्वाचित्कमभेदव्यवहारं शरीर- शारीरिमविन निर्वाहयति 1

ततः परम्‌ “असदेवेदभग्र आसीत्‌" इत्यादो विचारकाणां जिज्ञासूनां दष्टिपातो जातः । वेदान्तिनिः--असतां चशश्युद्धादीनां ज्ञानं न मवति 1 अतो ददयमानं जगद्‌ मसदूभिन्नं परमार्थं दशायां बवाधितत्वाच्च सद्मिन्नमनिवंचनीयम्‌ । व्यवहारदशायां सदेवावमासते । तेन तस्य पूर्वावस्थाऽपि सवंाऽसदृरूपा न सम्भवेत्‌ । अतः “कथमक्ततः सज्जायत" इति श्रुतिरपि प्रतिवदति । तेन अनिवंचनीयं नामल्पाम्याम्‌, अप्यकृतं वा असच्छब्दाथं व्याचक्षते ।

योगाचारभूमिकायामेव . वतमानाः कतिपयेऽनया असन्मररुविचारघारया शन्यवादे तैरात्म्यवादे च अवतेरुः । योगाचारभूमिकायां ज्ञानं विना व्यवहारमर्ममाना वाह्या ज्ञान- निरूपणाधीननिरूप्यत्वात्‌, ज्ञानमिन्नत्वेनानिरूप्यत्वाच्च विषया असन्तोऽवमासन्ते । यथा तथा विषथावभासं विना ज्ञानस्यापि मनिरूपणाद्‌, ज्ञानानां निविषयत्वे मानाभावात्‌, विषयाकार-

((-0. 3811101111811800 (11५९1510) 0661100. 14111260 0 €810401।

कक ० = क 0 ~ = =

मागं फा० प° २०३२ वि० ] भत्मदज्ञनम्‌ १११

निरूपणाधोनाकारत्वाच्च, असन्ति एव विज्ञानान्यपि संवृत्तिसत्त्वाच्च वाह्यमिवाभ्यन्तरं व्यव- हा रसाधकं न स्वंथाऽवाघ्यं परमार्थसत्‌ किमपीति निचिक्युः ।

यदा आन्तराणि ज्ञानसुखादोन्येव सन्तानीनि असन्ति,. तदा तेषां गुणत्वकल्पनया तदाधारमूतः स्थिर आह्मेति नैयायिकानां कल्पना निराङम्बनेति मैरात्मवादं हढमकूवन्‌ । अन्ये वैदिका व्याख्यात्तारः कथमसतः सस्जायेतेत्यादिना श्रुतिरेवासन्मखवादं निराकरोतीति नात्र आतस्थिरे 1 एष्वेव केचनाग्रे इदं दय्यं स्थूरं जगद्‌ असदप्रत्यक्षम्‌ अस्थूकं सूक्ष्मं कारणा- त्मनैवासीत्‌ । सर्वधाऽमावं तु कथमसतः सज्जायेतेत्येव निपेधति । अतः सदृरूपं कारणमपि कल्पयन्ति । कारणमपि रच॑तन्यमात्रम्‌, न ततो जडस्य जगत उत्पत्तेरनुपपत्तेः । ताहशमपि कारणं कायंसजातीयं कार्वाणां सूक्ष्मावस्थापन्नं परिणामिप्रधानं प्रकृत्यादिशब्दवाच्यमिति साङ्ख्ययोगौ । नैयायिकास्त्विदं हृदयं जगत्‌ सद्‌ अविद्यमानम्‌, अस्य प्रागमावे इति यावत्‌ । असतः कारणाद्‌ अमावात्‌ सतां कार्याणामुतपत्तेः श्रुत्य॑व निषेधात्‌ । सन्ति नित्यानि कारणानि द्रव्याणि सृष्टः प्रागपि आसन ।

ततः परमाणुवाद उदतिष्ठत्‌ । उत्पत्तेः प्राक्‌ कायंमसदिति असत्कायंवादोऽपि तेषां सूचितः । परिणामित्वस्वीकारे कार्याणां सूक्ष्मरूपेण कारणेऽवस्थानापत्या मुक्तानामपि आत्मा रुद्धो मवेत्‌ । आत्मधर्माणां सुखादीनां सृद्ष्मह्पेणावस्थानापत्तेः । कायं विनाऽपि कारणाना- मवस्थानात्‌ कार्यकारणयोरभेदास्म्भवात्‌ तयोर्भदवादोऽपि तेषाम्‌ । अन्यधा युखदुःखादीनामात्म- कार्याणामुत्पादविनालाभ्यामात्मनः परिवतंनापत्तेः । तथा च शुद्धात्मस्वरूपाणामवधारण एषां सिद्धान्तानां समूपयोगः । एवं गुणगुणिभेदवादयस्यापि । अन्यधा गुणानां परिवतने गणिन आत्मनोऽपि परिवतने तस्य विकारित्वं स्यात्‌, गुणणुणिमेदवादे त्वत्यन्तमिन्नानां गुणानां परिवतंनेऽपि गणिन आत्मनः किमपि न विक्ररुते । सवंदाऽऽमा निविकारस्तिष्ठति । गुणगुणिनोः कायंकारणयोध्रामेदवादादैव चेतनस्य पुर्पस्याकर।र णत्वं निर्गणत्वञ्च साङ्ख्परयोगयोगंर पतितम्‌, तथैव वेदान्तेऽपि ।

चेतनस्य कारणत्वमपि वेदान्तिनां न चुद्धस्य साङ्ख्यवद्धिकारित्वापत्तेः, अपि तु मायास्ंवलितस्यव । चेतनभिन्चस्य मिथ्य्रात्वहश्या च वेदान्ती मायावलमादातुं प्रमवति। साङ्ख्यादयस्तु सवम्‌ अनन्तचच सदिति वादिनो जगतो मिथ्याल्वमपसारयन्तः कथं मायास्पशं सहेरप्‌ ? एवं वैदिका व्याख्यामेदेन श्तीः समनुगमयन्तः स्वस्वप्रक्रिपाभेदरात्मानश्च विकरारात्‌ परिवतंनाच्च रक्षन्तः स्वस्वदशंने पूर्णं मुक्तिमार्गं॑निमंरुं कवेन्ति । एवच्वोपनिषदो व्याख्यामेदेन वैदिकदशंनानां परस्परं मेदः समागतः, बुद्धीनां मेदाच्च व्याख्धामेदः । समेषां वैदिकदशंना- नामूपनिषदां गीताय।इ्च॒ तत्तदृशंनानुसारं पाठनपद्धतौ पुस्तकल्पेण वा व्याख्यानं चिरं प्रचलितमासीत्‌ । तदधुना विच्िदन्नम्‌, साम्प्रदायिकसम्पदा वेदान्तस्यवेदानीमुपरभ्यते ।

बरह्मसुत्राणामपि नैकानि दैतपराणि व्याख्यानानि सम्प्रदायसम्पदव विराजन्ते । शारीरकमाष्ये

उपनिषन्मलकसाङ्ख्यानुसारिपूर्वपक्षं पठतां विदुषां बलाद्‌ मनसि भायास्यति यत्‌ साङ्ल्य- स्थोपनिषद्‌ व्याख्यानं पुस्तकश्पेण पाठनपद्धतौ वाऽवदयं रूढमासीत्‌ । माधुनिक्रो भारतोयदशंनोपरि आक्षेपः

मधुना भआङ्लमाबद्वारा मारतीयश्चिक्षितानां विश्वस्य विद्याभिविद्रद्धिथ भूयान सम्पकः । भधिविशति च मारते विदरेशीयलैलोशिक्षितानां विदुषां परिषद्‌ दशंनपरिषद्‌ वा ॥

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

पो

न,

११२ सारस्वती सुषमा | ३० व° ३-४ अ०

विदेशीयानि च दशनानि समाजवाद-साम्यवादप्रभृतिनीति सम्थंनविमदंनोदेशेनाविर्भूतानि, तथेव व्याख्यायन्ते, प्रचलन्ति च । भारतीयानि च दशंनानि मोक्षोदेशेन प्रवृत्तानि, उद्योगमागं- कण्टकभूतानि, एेहिकपरिस्थितावनुपयुक्तानि, वैयवितकफलषाधनान्यपि अनुदाराणि समाजस्य राष्ट्रस्य वा अकिच्ित्कराणि--इत्यादिः ।

अत्र॒ विषयेऽन्यत्रालिखम्‌ । इदानीं तु संक्षिक्ततरं किच्िदृवत्वा त्यक्ष्यामि । ओदनार्थी तण्डुलानां कृते तब्रीहिमूत्पादयति । तत्र पशूनां ते पकालम्‌, अग्निसंधक्षणाय तुपाइच भवन्ति । तथैव मृमृक्षवः ररीरयाव्रानिर्वाहाय तत्त्वज्नानस्याभिव्यक्तये संरक्षणाय च यद्यत्समीह॒न्ते सम्पादयन्ति च तत्तत्सवंम्‌ एेहिकसमृदये समाजस्य राष्टृस्य च हिताय मवति, न किच्िदनिषट जनयति । यथा शिक्षितः सम्पः समदः सुीसमाजः तदनुदुरं स्वतन्तं सक्षमं सद्धर्मानिवै- नागरिकः सरक्षितं रां शिक्षासाधनसामग्री, भिक्षासोविध्यमू--इत्यादिकं समेषां भोगाधिना- मप्यपेक्षितम्‌ ।दङंनाधिकारिषु चत्वारो गुणा अपेक्ष्यन्ते-

( १) इहामुत्र फलमोगविरागः-एेहिकेसम्यः पाररौकिकेभ्यश्च भोगेभ्यो विरागो मुमृक्षुणामपेक्षितः, न मोगाथिनाम्‌, किन्तु प्रागुपवणितत्यागपूवंकः समानो मोग एेहिकमपुखाथिनां चार्वाकाणामप्यावश्यकः । मोगरम्पटास्तु शरीरेन्दरियाण्यपि रक्षितुमसमर्था जीवनविहोनाः कथं सुखार्थेनां सफलेयुः ? एकन्तमोगः सवविनारकर इति न॒ शास्त्रस्येवाज्ञा, नपि तु कायंकारण- दीलीसमायातो कौकिकः पदार्थः ।

( २ ) नित्यानित्यवस्तुव्विकः-मोक्षाथिनाम्‌, भोगाधथिनामपि क्षुद्रकाभमथंाभयोः, आशुविनाशिचिरस्थायिनोकष्च विवेको नोपेक्षणीयः ।

( ३ ) शमदमादिसाघनसम्पत्‌- यथा मुमूक्षणाम्‌, तथा वुभक्षुणामपि । आन्तरस्य मनसो बाह्येन््रियाणाच शमनं विषय प्रवणतां लक्ष्यगोचरताच्च विना के मवन्ति कवयो विद्वांसो मख्योद्धारो विज्ञानस्य आविध्कारका उन्नायका वा ? तितिक्षां विना पारिवारिक जोवनमपि दुरंमम्‌, क्व॒समाजस्य राष्ट्रस्य वा स्थानम्‌ ? “न तितिक्षा सममस्ति साधनम्‌ '' इति रौकिक नोतिवचनं न मोक्षशास्त्रम्‌ । वृतिक्षमादमोऽस्तेयमित्यादिमानवधर्माच विना यदि मानवाः, पडावश्च के ? केषां समाजो राष्ट बा? “नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि” इत्यादिगीतावचांस्षि नित्य- निविकारशुद्धात्मवणंनपराणि णतरुसैन्यानां शिरांसि शाकमूलक्रादिवत्‌ कतंयितुम्‌+ अजनस्य अक्मण्यताविषादं विनाशयितुं चोपक्रान्तानि । जीवनधरमंणस्तु, युद्धं स्वंस्वं नश्यति । अमरण- धर्मंणस्तु किं हीयते युद्धेन ? येन न प्रवतत ? जीवनसंरक्षगमात्रतत्परा हि भीताः श्रमकमम्यो विदुरे" स्थिता जगद्ध।रभूताः क करिष्यन्ति षमाजस्य राष्स्य वा ? अविम्यतः करतले प्राणान धृत्वा परिस्थितिभ्यो युध्यन्तो वीराः परानपि" रक्षन्ति स्वय षुरक्षिता जायन्ते । सस्त्वेतावदेवामग्रे विवेचनीयम्‌ ।

एवं मननशीलाः श्रुतिपरिशीलिनः “अन्धं तमः प्रविशन्ति ये कः च।त्महनो जना श्रतौ आस्थां चक्रः 1 आत्मोपासनाश् मुक्तौ प्रधानं कारणमिति निरणषुध । ततश्च शुदधात्मो- पासनापरायणा वैदिका इढा जाताः, अवेदिक्राश्च तत एव श्रुतिभ्यो विरज्य आत्मवहर्मखा (सवं दुःखं सवं क्षणिकम्‌" इति मावनापरा वैराग्यमेव मोक्षोपायमगत्या गणयामानुः ।

((-0. 9811101111811800 (111५6151 (0661100. [1411260 0 6810011

0 ०५० कनक = अन, कछ =>

मागंण० फार पू० २०३२ वि० ] आत्मदशनम्‌ ११३

एतावता नास्तिकानामपि दशंनानामूत्थानमूपनिषद्राक्येम्यो ब्रूवाणो नाहं विद्वेषणीयो विदुषाम्‌ 1 उदयनाचार्यन्यायवचक्ता दशंनानां भूमिक्रा व्ण॑ने प्रवृत्तत्वात्‌ । स च चिरन्तनः । माधुनिक्रोऽपि महाविद्रान्‌ भमूतपूवरा्रमतिः श्रौधाृष्णनूमहोदयो वो द्वदशंनानामुद्गम उपनिषद्भ्य इति छिखति । आहतानां गणधरवादे समागतानां सिद्धान्ते वेदविरोधं दणंयतां महावीरस्वामी वेदमन्त्राणां समन्वयं करोतीत्यायाति । चतुर्था भूमिका एवम्‌ आत्मोपासनायां दढा वैदिकाः प्रङृतेः परस्तान्‌" इत्यादिश्रुति्तदायेन विवेकाय प्रस्तुताः । तत्र॒ साङ्घ्याः "सदेव सोम्धेदमग्र आसोत्‌' सच्छन्दार्थं जडं चेतनमुमयलूपं वेति व्यचिन्तयन्‌ । सच्च त्यच्चेत्यादि्रुत्यनुसारं जडचेतनात्मकजगतः समुद्धवः सतोऽमिप्रेयते ? मारतीयविदुषां परम्पराऽपि प्रतिमाति जडचेतनात्मके सच्छन्दार्थं । यथा कुमारसम्भवे श्रीकालिदासः- त्वामामनन्ति प्रजृति पुरुषाथभ्रवतिनीम्‌ । त्हशिनमुदासोनं त्वामेव पुरुषं विदुः ॥ नमस्त्रिमृतंये तुभ्यं प्राक्‌ सृष्टेः केवलात्मने । गुणत्रयविभागाय पचाद्‌ भेदमुपेयुषे ॥

वैदिका देतिनो भेदनित्यत्ववादिनो मेदश्योत्पादविनाशौ ना द्धीकुयुः । जडचेतनौ स्ट प्रागपि भिन्नावे्‌ । परं भेदावभाप्ो न मवति । विवेकार्थं सृष्टिरित्यपि सिद्धान्तः । भग्यक्तस्य प्रधानस्य व्यक्तावस्थायां स्थूलस्य प्रकाइवप्रकाशात्मना परिणामविक्रारवरिरहित्वात्मना वा विवेको जायते । संस रदशायां प्रकृतिपरिणामस्य वृद्धेः प्रकाशचेतनस्य च पुरुषस्य “तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्‌ '' इत्य!दियोगप्रक्रियामिद्च विवेको जायते । सच्छब्देन केवरस्य चेतनस्य ग्रहणे ततश्च सृषटिस्वीकारे तस्य कारणत्वपरिणामित्वादिप्रसक्तया पश्ात्तनं विवेकगृहीतं शुद्धस्वरूपं विष्व्यते । अतोऽभिव्यक्तेः प्रागपि पुरुषचेतनसन्तिधानमात्रेण विविधषरिणामशचालिनी प्रकृति दचेतनालिद्किता तच्छब्दार्थः ।

वेदाते तु अघरटिततघटनापटीयस्या विविधशक्तिशा्िन्या रक्तिरूपया मायया संवलितं चेतनं सच्छब्दाथः, सृषटिदशायां स्थतां गतायां मायायां ब्रह्मणश्च व्यावहारिक रूपमपि “अस्ति “मात्ति" त्रियं रूपम्‌” इत्यादिना विविच्यते । शक्तिशक्तिमतोश्वाभेदाच्छक्तरतिरिक्तसत्ताया

अस्वीकाराभ सदनेकत्वापत्तिः, साङ्ख्ये तु सदनेकसमिष्यत एव ।

न्यायनयेऽपि नानासत्‌, नित्यानि द्रव्याणि परमात्मा जीवात्मनः, अदृष्टानि च सृष्टे प्राग्वतंन्ते। कार्यकारणयोरभेदस्य यथा ऊौकिको व्यवहारो माक्तः, तथा वेदिक)ऽपि । जगतः सत एव । कारणात्‌ समु्धवः, न स्वभावाद्‌ इत्येवास्याः श्रुतेः प्रतिपादनम्‌ ।

प्रकृतिभ्यो नित्यद्रव्येभ्यश्च विवेकः परमात्मनो जीवार्मनश्च । कस्यामपि अवस्थाया- मसततो विधेयतया निषेधतथा च व्यवहारज्ञानविषयत्वं नास्तीत्यादिसिद्धान्तोऽपि निस्सरति 1 अनेकेषामपि सतां सत्तवेनकवचनन्यवहारयोग्यता जागत । सन्तु नाम अनेके परं शुद्धात्मोपासना- मुक्तिविधायिनीत्येवापेक्ष्यते ।

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

११४ सारस्वतो सुषमा [ ३० ० ३-४ म०

शक्तिसत्त्वसमुत्थानञ्च

कायस्य जगतो वेचित्रयं नानाविधनानाकारणकलापाद्‌ न्यायनये समुपपद्यते, वेदान्ते विविध- स्वमावया मायया, साङव्ये निगणात्मकप्रकृत्या सिद्धचति । एवमेव अन्यान्यपि दशनानि जातानि, यत्र एकस्मात्‌ सतो जगत्सृष्टिः, वेचित्यश्च एकरिमन मूलकारणे विचित्र शक्तिस्वीकारादुपपाद्यते । यथा हवदरानेषु एकः रिवो मूकुकारणम्‌, तस्य निविकारत्वं जगद्‌ वैचिव्यच्च विलक्षणशक्त- स्वीकारादुपपाद्यते, राक्तेशक्तिमतोरभेदाच्च एकवचनश्रुतिः ।

ततः “नान्यत्‌ सत्‌" इत्यादिश्रूति विवेचयन्ति 1 नैयायिकाः परिणामस्य सत्का्यंवादस्य च निषेवे श्रुतिमिमाम्मिसिच्चन्ति । परिणामस्य सत्कायंवाद आधारः 1 उत्पत्तेः प्राङ्‌ नाचा- च्चानन्तरं कारणात्मना सूक्ष्मरूपेण कायस्य सत्ता तयोर्जीवातुः । तेन च सर्वदा येन केनापि रूपेण ज्ञानसुखादीनामात्मनि वियमानतया शुद्धस्यात्मनः स्वष्पं न सिध्येत्‌ । व्यक्तस्वहूपात्‌ कार्यादन्यद्‌ भिन्नं तिरोहितमनभिब्यक्तचच न रात्‌, किन्त्वभावः । तथा च कायंविनाशानन्तरं कायं- घ्व॑सः, उत्पत्तेः पूवं कायंप्रागमाव उपादानकारणेनात्यन्तामावः, विरोधात्‌ । व्रिपरीतसंणयविषैयंय- विषयताया अभावेन परेषामिव न्यायस्य आत्माऽपि पराप्रकादयः, आत्मविषयकनल्ञानं प्रति आत्मा कारणम्‌, न परः 1 विषयोऽपि स्वगुणज्ञानस्य, न परस्य परगुणस्य वा । “अविदिते प्रमाणाभावात्‌' इत्यादिसिडान्तलक्षणजागदोरी रीत्या घटादिजडवर्गेभ्यो ज्ञानादीनां वं लक्षण्योक्त्या विलक्षणमवेद्य- त्वाघरितं ज्ञानादेः स्वप्रकाणत्वमन्येषामिव नैयायिकानामप्यन्यत्र निर्दिष्टम्‌ । निविषयेऽपि ज्ञानपदं प्रयुञ्जानो साङख्यवेदान्तौ ज्ञानरूपमात्मानं मन्यते, न्यायस्तु नि विषये ज्ञानपदं न प्रयुड्क्ते, न वक्ति च ज्ञानमात्मानमिति 1 नाममात्र विचारोऽकि्चित्करः । तयोमंते आत्मरूपं ज्ञानं निविषयं न्याये आत्मा निविषयथः ।

बुदचादिभिरविवेकग्रहात्‌ पुर्षे प्रपचोऽवमासते नोत्पद्यत इति साङ्ख्यमतम्‌ । न्याये रारीरेन्दि- यादिमिरविवेक्ग्रह आत्मीयतया दारीरादयः सव्यापारा भवन्ति, तेनात्मनि सुखादिप्रपचः समुत्पद्यते । तेषां निर्व्यापारत्वे सुपुक्ठौ समाधिविजेषे च शुद्ध आत्माऽवतिष्ठते विवेकग्रहे च मुक्ताल्मनि तेषां सवंथा निर्व्याप।रत्वे न प्रपचचः । तथा च साङ्ख्यस्य वुद्धयादिभिरविवेकवशा- दाट्मनः सप्रपच्वता । न्यायस्य शररेन्दरियाणां संयोगक्रृता तेषां व्यापारप्रयुक्ता सप्रपन्चता, स्वमावत उभयेषामात्मा युद्धौ निभप्रपञ्च इति ।

मुमुक्षृणां युद्धात्मज्ञानाम्यास्र एव फलप्रदः । विवेके तु प्रतियोग्यनुयोगिनोरुमयोग्रहो नोपयोगीति केवलात्मज्ञानाभ्यासार्था ।

पच्चमी भूमिका

सवथ।ऽबाघ्यतया सन्‌ पराप्रकाइयतया चित्‌, मानभूवं भूयां स्मिति प्रमात्मनीक्ष्यते' इत्यादिरीत्या परमप्रेमास्पदतया आनन्दश्च समेषामात्मा तेन नेयं विभेदकरी प्रक्रिया दशंनाटम- नाम्‌ । शब्दात्‌ “तत्वमसि, दशमस्त्वमसि" इत्यादिवाक्यात्‌ प्रत्यक्षात्मकं ज्ञानं वेदान्तप्रक्रिय- येत्यपि न विदेषकरम्‌ । न्यायनये शब्दाज्जातं परोक्षज्ञानं ज्ञानलक्षणासन्निकषविधयाऽपरोक्षं मानसं सम्पादयति 1 तेन तत्रापि वख्वत्तरवाधविरहे शब्दादपरोक्षश्नमश्य बाधो जायते । रान्दज्ञान- वश्चाट्लौकिकं प्रत्यक्षम्‌ इत्यादिकमन्यत्र प्रपच्ितम्‌ । सविकत्पकसमाधिविधया शुद्धात्मन्ञानमभ्य-

(-0. 981110॥1180800 (11/65 -0॥661010. 01411260 0 €७810011

मार्गे० फा० धू० २०३२ वि० |] आत्मदहनम्‌ ११५

स्यतः समापत्तिसम्पदे “न पहयतीत्याहुरेको भवति" इत्यादिश्रुतयः समृत्साहयन्ति । ध्यातूघ्यान- व्येयानां क्रमशो भेदस्पफ्‌ती शिथिलायां भेदावभासामावः समापत्तिसम्पत्‌ ।

षष्टी भूमिका |

““नाद्रेतं नापि च देतम्‌' इत्यादिश्रूतयः सविकलत्पकसमाधिसम्पन्नं निविकल्पक- सभाधाववतारयति । ।

सविकत्पकस माधावद्रेतमावनयाऽपि प्रतियोगितया हेतमवगा ह्येत, अतस्तस्य परिव्यागोऽ- मिहितः 1 द्वेतोपासनायां शुद्धो न विषयः स्यादतस्तस्यापि परित्यागः । राब्दादयोऽपि विषयाः स्थुः सविकल्पकेऽतस्तस्य हानम्‌ । निविकल्पकसमाधावात्मातिरिक्तविपयाणां विरोधात्‌ तद्िपयकवा सनानां स्मृत्यजनकत्वाद्यकायकारितया विपयान्तराणामस्फूर्तनिविकल्पकं सम्पद्यते । विचेप्यविरदोपणभावापन्नं ज्ञानं निविकल्पकम्‌ । नाम-जाति-देश-कालप्रभरृतिविदोपणानां ज्ञाना- भावात्‌ केवककरूपस्पूततिमंवति,। योगे निविकल्पकसमाधिरपि चित्तस्यका विलक्षणा वृत्ति- रुपदिश तथा न्यायनये नित्रिकत्पकं ज्ञानम्‌ । वेदान्तिमिरपि अखण्डाकारा साक्षात्कारात्मिका व्रह्मविषयिणी चरमा चेतसो वृत्तिर्जायते । तया च सकायंवासनाऽविद्या निवतंत इति प्रति- पायते । एषा वृत्तिरेव यथाकथमपि सम्पाद्या, नाकतंव्यमवशिष्यते ॥

अत एव उदयनाचार्यो वेदान्तमतोपसंहारमिमामवस्थां किखति। नयायिक्राना- मपीयमादेयेति सूचयितुम्‌ “सा च अवस्या न हेया, मोक्षनगरगोषुराथमाणत्वात्‌" । तथा च षष्ठी- भूमिन्यायवेदान्तयोः समाना । अन्यवस्तुविषथे सत्यत्वमिध्यात्वक्ृतभेदसच्वेऽपि शुदारमनिवि- वःल्पकमावनायामैकमत्यम्‌ । अन्येषामपि साङ्ख्ययोगा दीनामनुकरकमेव । तदानीन्तनशुद्धाहमवस्तुनो निपेधपृखेन परिचायिका श्रुतिः--““यतो वाचो निवतन्ते अप्राप्य मन्ता सह्‌“ इत्यादिः । जाति-गुण-क्रियप्रभृत्तिधमंपुरस्कारेण वोधजनिका वाचोयं विधमकम्‌ आत्मानं न प्राप्नुवन्ति, न गोचरयन्ति । अत एव ततो निवतंन्ते । मनोऽपि साकारं गृह्णति, न॒ नराक्रारस्य मनसा ग्रहणम्‌ । इदञ्च असंयतमनःपरम्‌, मनसे दमाप्तव्यमित्यादिश्रुत्यन्तरेण संयतमनसा ग्रहुणमिष्यत एव । एषाऽपि व्याख्या समाना ।

सप्तमी भमिका

अतः परं सक्षमी भूमिका मुक्तिरेव । निविकलत्पकन्ञानस्य मोक्षनगरद्रारस्य प्रारन्धादि- प्रतिवन्धककमंक्षये निर्वाणमेव मोक्षः । अत्रव न्यायमतोपसंहारं किलति आचार्यः । तदानी- स्तनात्मस्वह्पस्य निरूपिका श्रुतिः--अय यो निष्काम आत्मकाम आप्तकामः स ब्रह्मेव सन्‌ ब्रह्माप्येति, न तस्य प्रणा उक््रामन्ति, तत्रेव समवलीयन्ते" इत्यादिः ।

तस्य निविकल्पकरज्ञानस्य विनाशः स्वयमेव भवति, न तु तन्नाशक्रत्वेन तदुत्तरव तविशेष- गुणस्य अन्वेषणम्‌, अन्यथा तन्नारकस्याप्यन्वेषणापत्तः । वेदान्तमतेऽपि पूर्वोक्तचरभवृत्तेरविद्या- नाशकतया अविद्यानाशे तत्कायंतया वृत्तेरपि स्वयं नाशः । कारणान्वेषणे तु पूवंविगुणनाश्स्येव नाद्चकत्वकल्पना, निःलेषविदे५गुणविनां मुक्ति रोचयन्ते न्यायविदः, तेन न्यायमतस्योपसंहारः सप्तमी भूमिकोच्यते । ।

द

(-0. 9811041180800 (11/65 06601). 01411260 0 €७810011

न न = =

११६ सारस्वती सुषमा [ ३० व° ३-४ म०

वेदान्तनये ब्रह्मण एवोपाधिवलशाज्जोवता, उपाध्यपाये च जीवस्य ब्रह्मता ब्रह्मणि छीनता वा साघु सङ्गच्छते । न्यायविदां तु जोवस्येद्वरमिन्नतया विशेषगणविनादोऽपि नेदवरत्वम्‌, भेदस्याविनारात्‌ । तथापि निरञ्जनः परमं साम्यमुषैतीति धरत्यन्तरात्‌ परमसमतायामेव शरुते- स्तात्पर्याद्‌ ब्रह्मता ब्रह्मसाम्यमेवेति रीत्या व्याख्या कार्या । ईइवराद्विमाजका विदोषगुणा मुक्तजीवे न सन्तीत्येव तात्पयंम्‌ 1 अन्यत्‌ प्रायो न्यायवेदान्तयोः समानम्‌ । मुक्तावस्थायां गुद्धात्मा- तिरिक्तमात्मनि न॒ किञ्चिद्‌ विद्यत इति साङ्ख्यन्यायवेदान्तानां समानम्‌ । सांङ्ख्यवेदान्तयो- रात्मरूपज्ञानसत्त्वेऽपि न तेन ज्ञानेन कदिचद्धिषयाऽवमासः । सविपयक्त्वमन्तरा ज्ञानानङ्खौकाराद्‌ न नैयायिकानां मुक्तौ ज्ञानमिति प्रोक्त प्रायम्‌ । लोकिकवैषयिकपुखभिन्नं छौकिकं परमातमनिष्ठं किमपि सुखं न्याये नास्ति, परम प्रेमास्पदम्‌ आत्मा आनन्दो वतते, परमप्रेमा तदानीं न वतते । परभग्रेभास्सदत्वभिन्नमात्मनं अनन्दत्वं किमपि वेदान्तनयेऽपि नारित )

दुःखं दुःखानुमवो वा सामग्रीविरहाद्‌ मूक्ताटमनिन सम्मव्रत इति समेषां समानम्‌ । ज्ञानात्यन्तामावानधिकरणमात्मा चेतनः सवंदव न्यायस्य, ज्ञानध्वंसप्रागमावाधिकरण आत्मनि कदाचिदपि ज्ञानात्यन्तामावो न वतंते। कुत्रचिद्‌ जडग्रवादो न वस्तुतः, किन्तु परिहास- कथया, न्यायपरिमाषयाऽन्यात्मनामेव जडत्वात्‌ । अत्तः परिमापायामेव भेदः, न वस्तुनीति ध्येयम्‌ । भे संक्षेपतोऽत्र सुचिता विषयाः

(१) आत्मदशंनोपदेशः स्वस्वरूपपरिचयं तत्र॒ सावधानताञ्च निरूपयन्‌ इहापूत्रोपयोगी नी तिशास्त्रीयं कायं करोति ।

(२) दाशंनिकृविषया न केवल मोक्षोपयोगिनः, अपि तु एेहिकीं सन्मानवतां कमनिष्टाञ्च परिपोषयन्ति । ॑

(३) भारतीयनास्तिकदशनान्यपि उपनिषद्‌वावयव्याख्याविशेषादुत्थितानि ।

(४) उपनिषदां श्रोमद्‌मगवद्गीतायश्च व्याख्यासमन्वयविशेषाम्बां वेदिकदश्ननानां वरस्परं मेदः । तौ च व्याख्या समन्वयविशेषौ विच्डित्नी साम्प्रदायिकसम्पदा च वेदान्तस्यंव तौ सुरक्षितौ पोषितौ च ।

(५) विज्ञानमिक्षुणा गौडत्रह्यानन्देन च वेदान्तस्य प्राधान्यमद्कित्वञ्च वरणितम्‌ । अत्र च निबन्वे श्रोमदृ्टयानाचायंवणिता न्यायस्य सक्षमो मूमक। यथा दशिता, तथा दशंनमननशीलो व्युत्पन्नो विद्वानू अन्यदपि वैदिकं दानं प्रधानमद्भि च विधातु प्रमवत्ति। तेन च वदिकदशंनानां परस्परं गौणप्रधानमावोऽद्धाद्जखिमावो वा वस्तुतो न युज्यते| सर्वाणि स्वप्रक्रिथया प्रधानानि स्वतन्त्राणि परिपूर्णानि च ।

(६) न्यायदशंनमपि उपनिषदनुखारं प्रचि, न केवलेन तकवलेन ।

(७) दशनानां काचिद्‌ उपनिषद्व्याख्या प्रणाली अपि लक्षिता । स्वानुद्भलस्फुटार्थक- वाक्यानि प्रधानीकृत्य तदनुसारमेवान्यानि वाक्यानि योजनीयानि । तत एव च सिद्धान्तभेदः ।

गुरोः पादपीठे सरोजायिते मे मनो भृङ्खमावं वहल्केखदायि, रसौ वा मवेन्नीरसो दोषठेशान्न दोषज्ञता तस्य दोषामिधा किम्‌ ।

((-0. 381110111811800 (111५6151 (01661100. 14111260 0 68104011

न्नानप्रामाण्यस्तस्वपरतस्स विवेचनम्‌

डा० स्वामी आर्मानन्द्परमदह॑सः ( अच सन्धाता ) का० हि° वि० वि०, वाराणसी

ज्ञानस्य प्रामाण्यमुत्पत्तौ स्वतः परतो वेति विषये प्रथमं विचायते । प्रामाण्यस्योत्पत्तौ परतस्त्ववादिमतम्‌

परतः प्रामाण्यवादिनो ज्ञानजनकसामग्रीसच्वे गुणदोषामावयोः सत्त्वे च प्रामाण्योत्पत्ति- मं वत्यन्यथा नेत्यभ्युपगच्छन्ति ।

तेषामयमाश्चयः-- प्रमात्वस्य ज्ञानसाधारणकारण्रयोज्यत्वेऽप्रमितेरपि प्रमात्वापत्तिः स्यात्‌, तत्रापि ज्ञानकारणस्याक्षतत्वात्‌ । न च ज्ञानहेतोः सत्ेऽपि दोषद्‌ विशेषहेतुसमवधानादप्रमिति- त्वोपपत्तिरिति वाच्यम्‌, तथा सति प्रमात्वे दोषामावप्रयुक्तत्वाप्राक्तौ परतः प्रामाण्यपक्षानुप्रवेशः स्यात्‌ । न च दोपामावस्यान्यथासिद्धत्वेन न कारणत्वम्‌, अतो न परतः श्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम्‌; तथा सति श्रमस्यकेऽपि दोपस्यान्यथासिद्वत्वप्राप्षौ कारणसामग्रोत एव तदुत्पत्ते; स्वीकारा- परयाऽप्रमात्वस्वतस्त्वप्रवेशापत्तिः स्यात्‌ । इदइदमेवा्मिगप्रत्योक्तं श्रीजयन्तमटः--

सम्यग्रपस्य कायस्य गुणवत्कारकव्यतिरेकेणानिष्पत्तेः, द्विविधं कायं मवति-- सम्यगसम्यग्‌ वा । तत्र गुणवता कारणेन सम्यक्‌ कायंमूत्पा्यते, दोषवता त्वस्म्यगिति । निदेषिं निगुण वापि न समस्त्येव कारणम्‌ । अत एव तृतीयस्य न का्यंस्यास्ति सम्भवः ॥ इति । स्वतःप्रामाण्यवादिनस्तु--ज्ञाने प्रामाण्यं ज्ञानाथंमपेक्षितसामग्रोतरसामग्रया निरपेक्ष मुत्पद्यत उत्पर्गापिवादन्यायादिति स्वीक्रुवन्ति । तन्न्यायस्योदाहरणमित्यम्‌-- । एकदा द्वौ सहोदरौ कस्यचिद्धिवादस्य निणंयार्थं न्यायाधीश्चसकाशमुपगतौ । तत्र दिवसविशेषं परस्छृत्यकेनोक्तम्‌--अस्माद्‌ दिवसात्‌ पूवंमावां विमक्तावास्व । अपरेण चोक्तम्‌ => एतद्‌ दिवसात्‌ पूवमावयोविमागो नासीत्‌ । तदा न्यायाधीशप्रवरस्तं प्रत्येव “स्ववच्ते प्रामाण्यं बरूहि" इत्यादिशति, येनोक्तम्‌--“आवाम्‌ विभक्तावास्व' न तु द्वितीयं प्रति। यदि प्रथमः प्रवलप्रमाणमुपन्यसितुं शक्नोति, तदेव तस्य पक्षो युक्ततरत्वेनावसीयते अन्यथा द्वितीय एव पक्षो युक्तं इत्युद्घुष्यते । एकस्मात्‌ पितुर्जायमानत्वेनाविमागस्य स्वयमेव सिद्धत्वाद्‌ विभागस्य च विचारभेदादिकठहादिप्रयुक्तत्वेन पश्वान्निष्पाद्यमानत्वेन स्वयं सिद्धत्वासम्भवात्‌ । अयमेव हि न्यायः स्वतःप्रामाण्यवादिमिः प्रामाण्योत्पत्तौ स्वीक्रियते। तथाच

जञानसाममग्रीसत्तवे ज्ञाने स्वामाविकञर्पेणंव प्रमात्वमुत्पद्यते । अभ्रमात्वं तु दोषादिसमवधाने सत्येव मवतीति ।

[ णि

| त = चाककः ऋ =

१. न्यायममन्जरीप्रमाणप्रकरणस्यतुतीयाद्धिके प° १५७ ।

((-0. 98111041118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0\/ €680011

११८ सारस्वतौ सुषमा [ ३० व° ३-४ अं०

तत्र प्रामाण्यस्योत्पत्तौ स्वतस्त्वं ज्ञानसामग्री जन्यत्वे सति तदतिरिवतटहेत्वजन्यस्वरूपम्‌ । प्रामाण्ये ज्ञानसामग्रीजन्यत्वस्य परतःप्रामाण्यवादिभिरप्यभ्युपगमादतिव्याक्षिरर्यान्तरं वा स्यात्‌, अतस्तदतिरि क्तेत्यादिकथनम्‌ । न चेश्चरज्ञानेऽव्याप्तिस्तत्र विज्ञेषणामावादिति वाच्यम्‌; ज्ञानसाम ग्रीजन्यत्वे सति तदतिरक्तसाम ग्रीजन्यत्वामा वस्य वोत्पत्तौ स्वतस्त्वलक्षणत्वेन सत्यन्तस्य च प्रतियोगिविशेषणतयेश्वरज्ञानेऽनुपपत्यभावाद्‌ विशिशमावस्य तत्राक्षतत्वात्‌ । अग्रमासु तु ज्ञानसाम ग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तदोषादिरूपसामग्रीजन्यत्वमस्तीति न तत्रातिव्याप्षिः। नच भ्रमात्वस्य ज्ञानसामग्रीमात्रप्रयोज्यत्वे ज्ञानत्ववदग्रमावृत्तित्वमपि स्यादिति वाच्यम्‌; दोपासहक्रृत- ज्ञानसामग्रया एव प्रयोजकत्वाभ्यरुपगमेन दोषसत्त्वे प्रयोजकामावादेव प्रयोज्याप्रसक्तः। तदसच्वेऽप्रमावृत्तित्वाप्रसक्तः । न च दोषस्याप्रमाहितुचवे तदभावस्य प्रमां प्रति हेतुच्वं स्यादेवेति वाच्यम्‌; अन्वयत्यतिरेकमात्रात्‌ कायंकारणमावानघ्यवसायादनन्यथासिद्धेरपि कायकारण मावेऽपेक्षणीयत्वात्‌ 1 त्ाह्ि-- कारणत्वं त्वनन्यथासिद्धान्वयत्यतिरेकाभ्यामवसीयते । अत्र ( दोषामावे ) त्वन्वयव्यत्िरेकौ विरोध्यप्रमाप्रतिवन्धकत्वेनोपक्षीणाविति न कारणत्वसाधकौ । तथा चोक्तं मदुपादः--

?तस्माद्‌ गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः 1 अप्रामाण्यद्यासच्वं तेनोसर्गोऽनपोदितः ॥

ननु यथा संस्कारस्य स्वजनकानुमवनाशकत्वेऽपि न स्मृतिः प्रति दितुत्वह्‌ानिस्तथेव दोपामावस्य विरोधिप्रतिबन्धकव्वेऽपि न प्रमात्वोत्पत्ति प्रति हितुत्वहानिरिति चेत्‌ संस्कारस्यानुभवनाशकत्वेऽपि, स्मृतेः कारणान्तरानुपलम्भात्‌ तद्धेतुताऽपि संगकारस्यागतिकगत्या कल्प्यते । अत्र तु तस्य नावद्यकत्वं ज्ञानसामान्यसामग्रया एव तत्प्रयोजिकाया विद्यमानत्वेन प्रमां प्रति कारणानुपलभ्यस्याप्रसक्त

न च सामग्रयेक्ये ज्ञानप्रमालक्षणकायभेदानुपपत्तिर्वाधिकरेति वाच्यम्‌; एकस्मादप्यगिि- संयोगात्‌ पाथिवपरमाणौ रूपरसगन्धस्पगंदाहादीनां बहूनामेकदंवोत्पत्तिवद्‌ व्यवस्थोपपत्तः । भ्रामाण्यज्ञक्चो स्वतस्त्वादिनिरूपणम्‌

अत्र वादिनः प्राधान्येन त्रिधा विभक्ताः । यथा कस्यचिदपराधित्वेनानुमतस्य न्यायालये गमनानन्तरम्‌ "मया नापराधः कृतः" इति -तस्य सविलापं वचनं श्रुत्वा करुणारद्राः कथयन्ति- नूनमेव निरपराधो इति अपरे संरक्षका गृहीतारो राजकरीयपुरख्षास्तु “अयं दुष्ट एव' इति । न्यायाधीरस्तु ऋते प्रमाणं न दुष्ट इत्येव कथयति, न वा निरपराधीति । तथैवात्रापि यत्कि्िज्ज्ञानोत्पच्यनन्तरं केचित्तु तस्मिन्र प्रमात्वमेवाम्युपगच्छन्ति । अन्ये त्वध्रमात्वमेव । मपरे तु गुणस्तवे श्रमात्वं दोषसत्वेऽप्रमात्वमिति । तत्र प्रथमपक्षस्तु मीमांसकानां वेदान्तिनां च, द्वितीयस्तु बौद्धानाम्‌, तृतीयस्तु नैयायिकवैशोषिकयोरिति । तत्र प्रामाण्यज्ञप्षौ स्वतस्त्ववादिमते ज्ञाने प्रामाण्यनिश्वयानन्तरमेव तत॒ इच्छाप्रवृ्योः सम्भवाद्‌ ज्ञानोत्तरं तयोरुपपद्यथं ज्ञानग्राहक- सामग्रीत एवोत्सर्गापवादन्यायात्‌ तद्गतप्रामाण्यं गृह्यते 1 सा सामग्री तत्तन्मते भिन्न मिन्नैवेत्यन्यदेतत्‌ ।

श्ोकवात्तिके--२।६५ ।

-0. 981110141181870 (111\/651)/ 0661100. [1011260 0 €879011

मागं ० फा० पू० २०३२ वि० ] ज्ञानप्रामाण्यस्वतस्त्वपरतस्त्वविवेचनम्‌ ११९

तथाहि-प्रामाकरमते सर्व॑दैव “घटमहं जानामि' इति प्रत्ययस्वीकारात्‌ “अयं घटः” हत्याकारकस्य केवलघटावगाहिप्रत्ययस्य चास्वीकाराद्‌ व्यवसायात्मकज्ञानस्येव तज्ज्ानाव- गाहित्वमात्मावगाहित्वं चापि स्वीक्रियते । एवश्च फलतो ज्ञानस्य विषयावगाहित्वं स्वावगाहित्व- मात्मावगाहित्वज्न सिद्धम्‌ । तथा च ज्ञानोत्पादक्सामग्रयेव ज्ञानग्राहिकापि। तथेव च जान- गतप्रमाण्यं ज्ञाप्यते ।

अर्थाद्‌ ज्ञाने स्वस्य, स्वविषयस्य, प्रमातुः स्वगतप्रामाण्यस्य च ग्राहकत्वं विद्यते ।

भटानां त्वयमाज्ञयः -- ज्ञानक्रिया सकमिका । अतस्तया ताहशक्रियाकतंमिन्नसमवेत- यत्किच्ित्फलवत्तया माव्यम्‌ । यथा पाककतंरि दश्यमानाया अपि पाकक्रियाया विक्लेदकूपं फलं च्यमानवस्तुनि तण्डरुखादौ हद्यते । आद्यस्तु कत{पिरस्तु कर्मेति । तथैवात्मनि ज्ञानोत्पच्यनन्तरं ज्ञानं कमंरूपवस्तुना सह आत्मनः सम्बन्धविदयपमृत्पादयति, तदा तद्वस्तु परिणामविशेषाक्रान्तं मवति । एवच्वानुमवो न केवलमात्मपरिणामः, अपि तु वस्तुपरिणामोऽपि । तथा चानया प्रणात्या वस्तु प्रकाशविेपविरिष्टं सम्पद्यते । अयमेव प्रकाशः प्राक्टचं ज्ञातता वोच्यते । अनयैव ज्ञाततयाऽनुमीयते यद्‌ ज्ञानं मदात्मन्युत्पन्नम्‌ । प्रयोगध्चेत्थम्‌--अहं घटज्ञानवाच्‌ घटनज्ञातता- वच्वात्‌ । एवच्च भट मते ज्ञानग्राहिका सामग्री जाततालिङ्धकानुमानमेव । तेनैव च ज्ानगत- प्रामाण्यं ज्ञाप्यते । मुरारिमिश्चमते तु न्यायमतवद्‌ “अयं घटः' इति ज्ञानानन्तरं “घटमहं जानानि" इत्या- कारकोऽनुव्यवपायः प्रत्यक्षाट्मको भवति । अतस्तन्मते ज्ञानेन मनःसन्निकरपादिल्पैव जानग्राहिका सामग्री । तयेव च ज्ञानगतं प्रामाण्यमपि ज्ञाप्यते ।

अथ ज्ञानम्राहुकादेव प्रामाण्यग्रहणस्वीकारे मिध्यासर्पादिज्ञाने प्रमात्वावगमप्रसक्तिरिति चेत्‌, न; प्रसक्तस्यापि प्रामाण्यावगमस्य कारणदोपावगमवाधवोधाम्यामपसरारितत्वात्‌ । न चैवं कारणदोप्चानवाधकनज्ञानाभ्यां चेत्‌, प्रसक्तस्यापि प्रामाण्यग्रहस्यापनयः, तर्हि तयोरमावज्ञानं प्रामाण्यज्ञानदेतुरिति स्वीकारापत्तिः, तथा च परतः प्रामाण्याभ्युपगम्रसक्तिरिति वाच्यम्‌; अप्रामाण्यज्ञाने करणदोपज्ञानवाधकन्ञानवत्‌ प्रामाण्यावगमे तयोरमावज्ञानं कारणमित्यनम्युपगमात्‌, दोषज्ञानवाधकन्ञानयोरनुदयमात्रेण प्रामाण्यस्फरुरणस्वीकारात्‌ । तथा चोक्तम्‌-

"यदा स्वतः प्रमाणत्वं तदाऽन्यो नेव मुग्यते। निवतंते हि भिथ्यात्वं दोषाज्ञानादयत्नतः ॥ इति ।

न च दोषज्ञानानूदयमादाय परतस्त्वापत्तिरिति वाच्यम्‌, विरोधिवुद्धचुदयप्रतिवन्धकतयेव

कृतार्थत्वात्‌; अन्यथा दोपामावावगमस्यापि प्रामाण्यहेतुत्वस्वोकारेऽनवस्था स्याच्‌ । येन दहि दोषामावज्ञानेनाद्यस्य प्रामाण्यमवगम्यते, तत्प्रामाण्याथंमपि दोषामावज्ञानान्तरस्य गवेष- णीयत्वात्‌ ।

ज्ञानगताप्रमात्वं तु मतत्रयेऽपि परतो ग्राह्यम्‌ । एवच तन्न केवलं ज्ञानग्राहकसामग्री- मात्रेण गृह्यते, अपि तु ज्ञनाधीनप्रवृत्तौ वेफल्यज्ञानायन्यकारणमपेक्ष्य गृह्यते ।

१. इलोकवात्तिके-२।५२ ।

((-0- 98111/0(1111810810 (11161511 (01661010. 1011760 0 6810011

१२० सारस्वतो सुषमा [ ३० व० ३-४ °

अथ यथा प्रमाणभूतज्ञानविषयकप्रथमनज्ञाने तद्गतप्रामाण्यं स्वतो गृह्यते, तथेवाप्रमाण- भूतज्ञानविषयकप्रथमज्ञान एव॒ तद्गताप्रामाण्यग्रहणसम्मत्रेऽप्रामाण्यस्य परतो ग्राह्यत्वकथन- मयुक्तमिति चेत्‌, न । अप्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वास्थुपगमे जानानन्तरमाविप्रवृत्तिनिवृत्ति- विरोधिज्ञानप्रतिवन्धानां लोक उपलम्यमानानां व्याघातापत्तेः 1

तथाहि-- ज्ञानानन्तरं विषयीभू तार्थानुकूल्ये सति जातुस्तद्‌ ग्रहणार्थं प्रवृत्तिः, प्रातिदृल्ये च सति ततो निवत्तिरिति हि लोके सिद्धम्‌ । किन्त्व विषयी कुवंति ज्ञानेऽप्रामाण्यं गृह्णते चेत्‌, तदा प्रवृह््मायनुपपत्तिः स्यात्‌, अगृहीताप्रामाण्यकस्येव ज्ञानस्य प्रवत्तंकत्वनियमात्‌ । हदयते ह्यप्रमाणभृतादपि शुक्तिरजतादिज्ञानात्‌ प्रवृत्यादिकं वाधृग्रहात्पू्वम्‌ । न च तादशप्रवृत्त्या- दिकमप्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वे कथमपि सम्भवति, तया सति ज्ञानोत्पच्यनन्तरमेव तस्मिन्न- प्रामाण्यस्यापि गृहीतत्वेन तस्य प्रवृच्याधायकाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वा सिद्धेः ।

एतेन प्रामाण्यस्य परतो ग्राह्यत्वे वाधकान्तरमपि सूचितं मवति । तथा सत्ति यस्मात्‌ परतः प्रामाण्यग्रहणं सम्पत्स्यमानमिषटं तत्सन्निधान विलम्बेन प्रवृ त्तिविलम्बापत्तिः स्यात्‌ । प्रामाण्यज्ञप्ती परतस्त्ववादिमतम्‌

प्रमाणपटवो नेयायिकास्तत्सयूध्या वैडेपिकाश्च प्रामाण्यस्य जानगताप्रामाण्ाग्राहुक- सामग्रीमात्रग्राह्यत्वस्वीकारे तद्विषये सन्देहो न स्यात्‌, तस्य ज्ञानत्ववदेव निर्णीतित्वादिति विवेचयन्ति । अथ यथां परतः प्रामाण्यज्ञ्तिममभ्युपगच्छतां मते सार्थं ज्ञानधर्मिण्यश्रान्तमित्यम्युप- गमेन धमिमात्रज्ञानस्य स्वत एव प्रमाणत्वेऽपि अनुव्यवसायज्ञानप्रामाण्यस्य च तत्तदृल्लान- स्फुरणसमय एव स्फुरिततत्वेऽपि तत्र वौद्धानाम्‌ अप्रमाणम्‌" एवेति विपर्यासो यथा वा तदभ्युपगत- स्वामाविकप्रमाणमावायामनुमितौ चार्वाकस्य विपर्यासः, तथव स्वतःप्रामाण्याभ्युपगमेऽपि पश्चात्‌ संश्योपपत्िरिति चेत्‌, न, वैषम्यात्‌ । तत्र तु येन घर्मिज्ञानेऽनुव्यवसाये च प्रामाण्यमभ्युपगतं तेना्रामाण्यं नोच्यते । बौद्धेन च सरवेत्र॑वाप्रामाण्यमभ्युपगम्यत इति धर्मिज्ञानेऽपि स्वीकरोतु ।

अनुमितावपि स्वामाविकप्रामाण्यव्यवस्थापनम्‌, अपरेषां नैयायिकानां विपर्यासिस्तु अन्यस्येव चार्वाकस्य । अत एवोपदशितस्यक़े येन यस्मिन प्रामाण्यमभ्ुपगतं तस्यव न तत्र विपर्यासः । प्रकृते यदि जातमात्रज्ञानेऽम्युपगतं प्रामाण्यं स्वतस्त्ववाद्विमिः, तदा तेषां त्वनुपपत्तिरेव संशयस्येति । तस्मात्‌ प्रामाण्यं परत एवाभ्युपगन्तव्यम्‌ । अन्यथा दूरे जलज्ञाने सत्यनन्तरक्षणेऽ नुमयमानस्तत्संणयो न स्यात्‌ । अत एव प्रयोगः-अनम्यासदयापन्नज्ञानप्रामाण्यं परतः प्रतीयते, त॒त्र सांशयिकत्वादप्रामाण्यवदिति ।

इद ॒त्विहावधेयम्‌-एतन्मते तद्विषयकव्यवहारार्थं तद्िपयकनज्ञानमात्रमपेक्षितम्‌, न तु ताहशज्ञानधमिकप्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चययोरन्यतरस्यापक्षा । तथा चोक्तम्‌ - | “अ्थंसन्देहादपि प्रेक्षावतां भवृत्तेः' इति ।

अत एव प्रामाण्याप्रामाण्ययोदंयोरपि परतो ग्राह्यत्वाभ्युपगमेऽपि न प्रवृ्यादिग्याघातः।

प्रामाण्याप्रामाण्ययोज्ञनिं त्वन्यकारणसापेक्षम्‌ । तच्च कारणं प्रमाणस्थ सफलप्रवृत्तिजनकत्व्‌-

१. न्यायवात्तिकतात्पयंटीका--१।१।१ सूत्रे । प° ८1

((-0. 3811101/18118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

मागं ० फा० प° २०३२ वि° ] ज्ञानप्रामाण्यस्वतस्त्वपरतस्त्वविवेचनम्‌ १२१

देतुकानुमानमप्रमास्थके च विफलगप्रवृत्तिटेतुकानुमानम्‌ । तथा चोक्तं ॒न्यायमाप्ये -*समीहा प्वृत्तिरित्युच्परते । सामथ्यं पुनरस्याः फलेनाभि पम्बन्धः' इति । अत्र च मते ज्ञानग्राहिका सामग्री अनुव्यवसायात्मिका "घटमहं जानामि" इत्याकारिका । तथा च ज्ञानग्राहुकप्रामाण्यग्राहुक- सामग्रचोः स्प्मेव भेदाभ्युपगमादुमयोः परतस्त्वम्‌ ।

इदं पुनरत्र पर्याछोचनीयम्‌ -- मद्ामिमतज्ञातता ज्ञानविषयतातो नातिररिच्यते। ज्ञान- विपयता तु व्रिषयरूपव 1 अतो ज्ञाततायां न किचिद्‌ मानमरित । एवच्च तल्लि द्धकानुमानेन प्रामाण्यग्रहृणकथेैव सुदूरपराहता ।

अपि च ज्ञानजन्यज्ञातताधारस्येव ज्ञानविषयत्वस्वीकारेऽतीतानानागतपदाथनिं ज्ञान- विषयत्वानुपपत्तिः, अविद्यमाने विषयशूपे धर्मिणि ज्ञाततारूपधमस्य जन्मासम्मवात्‌ ।

किच्च, ज्ातताधारस्यव ज्ञानविषयटगम्युपगमेऽनवस्थापत्ति विषप्राज्ञातत्वं वा स्यात्‌ । तथाहि- ज्ञातायां ज्ातताऽस्तिन वा? अस्ति चेत्‌ सैवान्यावा ? न तावत्‌ प्रथमः, स्वस्मि- त्नेवाधारायेयमावासम्भवात्‌ । नापि प्रथमे द्वितोयः, आधेयमूताया ज्ञाततायाः सिद्धचर्थं ज्ञातता- न्तरानुसरणेऽनवस्थापत्तेः । नापि द्वितीयपक्षो युक्तः, ज्ञाततां विना स्वस्या अप्रामाणिकत्वप्रसक्तौ विषयस्याज्ञातत्वापातात्‌ । एवच्च ज्ञातताया: स्वयमप्रामाणिकत्वे तत्लिङ्खकानुमित्या प्रामाण्य ग्रहणं नितान्तमप्रामाणिकम्‌ ।

अपरश्च तुष्यतु दुजंनन्यायेन कथञ्चिद्‌ ज्ञातताया ज्ञान ग्राहकत्वस्वीकारेऽपि न तया प्रामाण्य ग्रहणसम्भवः, प्रमाणमूतेष्वभ्रमाणभूतेषु च सर्वेष्वपि ज्ञानेषु तद्‌ग्राहुकत्वेन जाततास्वीकारेण प्रामाण्यस्य च प्रमाणमृतज्ञानजन्यज्ञाततात एव स्वीकर्तुं मुचितत्वेन व्यमिचारात्‌ । उभयोः स्वतोग्राह्यत्ववादिसाट्ख्यमतम्‌

साङ्ख्यनपे तु प्रामाण्याप्रामाण्ययोद्रंयोरपि स्वतो ग्राह्यत्वमिति “-केचिदाहूद्यं स्वतः" इति मद वाव्यादितोऽवगम्यते । अस्मन्‌ नये तयोः परतो ग्राह्यत्वे तद्ग्रहणार्थमतिरिक्तकारणकल्पने गौरवम्‌, स्वतोग्राह्यत्वाभ्युपगमे तु ज्ञानग्राहुकंरेव तयोग्रंहणसम्मवे तद्थमन्यकारणाकल्पनल्पं लाघवमिति चिन्त्यते। न च प्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वस्वीक।रे यथाकथस्िद्‌ वाधकासच्वेऽप्य- प्रामाण्धस्य तत्स्वीकारे जानोदयसमकाकमेव तस्मिन ज्ञानेऽप्रामाण्योदयेनोक्तरीत्या प्रवृ्त्यादि- मङ्धापत्तिरिति वाच्यम्‌; प्रामाण्धाप्रामाण्ययोः स्वतस्त्वस्य जानग्राहकसामग्रीत एव तयोप्रंहणे तात्पर्यात्‌, ज्ञानोत्पादकन्ञानग्राहकसामग्रयोर्मिन्नत्वेनोत्पादकसामग्रीकारे ग्राहकसामग्रोसमव- धानस्यानैयत्यात्‌, ज्ञान ्राहुकसामग्रीसमवधानात्‌ पूर्वं षरवृच्यादय॒त्पत्तौ बाधकामावात्‌ ।

इदं तु न विचारसहम्‌, ज्ञानग्राहकसामग्री समवधानात्‌ पूरवेमेव -प्वृत्यम्युपगमे प्रामाकर- मतस्य, प्रामाण्यनिश्वायकसामग्रीसमवधानात्तदम्युपगमे च नेययिकमतस्यानुप्रवेशापत्तेः ।

किच्च, ज्ञानग्राहकसामग्रीसमवधानानन्तरं तत्र प्रामाण्यं स्वीकतंव्यमप्रामाण्यं वेत्यत्र विनिगमनाविरह उमयोरप्यौत्सर्गिकत्वाभ्युपगमात्‌ । न च कारणदोषात्‌ क्वचिदप्रामाण्यं कारण-

१. न्यायमाष्ये--१।१।१, मृकपुरस्तके प° २ । २. मुवा तिके सू० २, दलाकः ३४ ।

(-0. 98111041111811800 (111५6151 0661100. [1011260 0# 60810011

च = ~ भ क ~

१२२ सारस्वतो सुषमा | ३० व° ३-४ अ०

गुणाच्च क्वचित्‌, प्रामाण्यं सेत्स्यतीति वाच्यम्‌; नैयायिकमतानुप्रवेशापत्तेस्तावताप्यनुद्धारात्‌ । यदि वचंकस्मिन्नेव ज्ञाने प्रामाण्यमप्रामाण्यच्वेत्युमयमपि स्वामाविकमम्युपगम्यते, तथा चन नेयायिकमताविशेषापत्तिरित्युच्यते, तदा व्याघात एव, एकस्यैव ज्ञानस्येकस्मिनू विषये (स्वविषये) स्वत एव प्रामाण्याप्रामाण्ययोरनुन्नतेनैकदवाकथनादिति ।

इदं पुनरिहावधेयम्‌-स्वतःप्रामाण्यवादानुसारेणापि प्रामाण्योत्पत्तौ गुणवतामिच्ियाणां मवतु कारणत्वम्‌, किन्तु गुणानां स्वल्पेण नापेक्षा, अपि तु दोषनिराकरणौपयिकतयेव । दोषाणां प्रामाण्योत्पत्तिविघाततकत्वाद्‌ गुणे सत्सारितानां च तद्विवातकत्वासम्मवात्‌ । अत एवासत्स्वपि वक्तृगुणेषु वेदे दोषामावमात्रादेव प्रामाण्यं सिद्ध्यति । तेन तेषामपौरपेयत्वोपगमेऽपि न काचिद्‌ हानिः । इदमेवामिप्रेत्याहमंदपादाः-- ।

तस्माद्‌, बोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अ्थान्थिथात्वहेतुत्थदोषन्ञानादपोद्यते ॥ इति ।

अत्रार्थान्यथात्वज्ञानच्च द्विविधं मदामिप्रेतम्‌-नेतदेवमित्याकारकं पूर्वावगतरूपोपमर्देन जायमानं प्रथमम्‌, तच्वप्रकाडनात्मकं च द्ितोयम्‌ । देतवो ज्ञानानामिन्दरियादमस्तेषु वातादि- समुत्था दोषास्तिमिरादयः 1 तञ्जानेनोत्सगतः प्राप्नुबन्ती प्रमाणताऽपो्यत इत्यत्रत्य- वात्तिकामिप्रायः ।

तस्मात्‌ स्थिते चंवमौत्सगिकप्रामाण्ये यत्र तस्थापवादः क्वचिद्‌ मवति, तत्राप्रामाण्यम्‌ । अप्रामाण्ये चावश्यम्माग्यपवादः । द्विविधो हि मवति तदपवादः-बाधकप्रत्ययः क(रणदोष. ज्ञान । यथाहुरभियुक्ताः-- "यस्य च दुष्टं करणं यत्र च भिथ्येति बाधकः प्रत्ययः, स एवा- समीचीनः प्रत्थयो नान्यः" इति तत्र वाधकन्ञानं पूरवंज्ञानोपमदंद्रारेणंव तस्मिन विषये जायते । कारण- दोषनज्ञानं तु मिन्नविषयमपि कार्येक्याद्‌ बाधकतां प्रतिपद्यते । यथा च “अपः प्रणपेदिति' दशंपूण- मासाङ्गत्वात्‌ क्रत्व्थंचमसो "गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेद्‌” इति काम्यमानपञयुनिर्दे शात्‌ पुरुषां गोदोहनश्वेति रीत्या क्रत्वथंपुरुषाथतया भिन्नविषयस्वेऽपि चमसगोदोहनयोरप्रणयनास्यं कायंमेकमिति गोदोहनेन निवृत्तं तस्मिन्‌ चमसो निवतंते। एवमिह कारणदोषन्ञानं दोष- विषयमपि दोषाणामययथाथंज्ञान जननस्वमा वत्वात्‌ तज्जन्यस्य याथाथ्यं वाधते । ययाहुः--

दुष्टकारणबोधेः तु सिद्धेऽपि विषयान्तरे । अर्यात्तुत्यायतां प्राप्य बाधो गोदोहुनादिवत्‌ ॥ इति ।

१. श्रोकवात्तिके-२।५३ । २. मीमासाश्चोकवात्तिकम्‌ २।५८ ।

((-0. 9811101111811801 (111५6151 (0661100. 1411260 0 68104011

[८५

अविद्यानिरूपणम्‌ भ्रीरामयत्नञयुक्ठः वेदान्तग्याख्याता प्राच्यविद्याधमविज्ञानसङ्कुापे, का० हि० वि० वि०, वाराणसी ।

अज्ञो हि खोकः स्वस्वरूपपरिज्ञाने। तदज्ञानादेव सांसारिकसुखामासमेव सुखमिव मन्यमानस्तदर्थं कायेन वाचा मनसा च प्रयतमानो नैकजन्मप्रयासादपि न ॒तुष्यन्‌ अद्याप्यश्चान्त इवोपलक्ष्यते । वास्तविकशान्तिस्तु तत्त्वज्ञानादेवावजिता मवति 1 “ऋते ज्ञानान्न मृक्तिः' इत्येवं- क्रमेण वेदःन्तेषु नैकतोऽवलोक्यते । तत्त्वज्ञान च प्रत्यक्‌ चैतन्यस्य सजातीयविजातीय- स्वगतशृन्यस्याद्वयस्य सच्चिदानन्दस्यात्मनोऽना्यनिर्वाच्याचिन्त्यमहामहिमवं मवशालिन्याऽविद्यारूप- माययाऽऽवृतत्वेन न किल सर्वंसाधारणसुलमम्‌ । "तमेव भान्तमनुभाति सवं तस्य भाषा सवमिदं विभाति? इत्यादिशुतिमित्रंह्यणः स्वप्रकाशत्वेऽपि घनच्छन्नदष्टेऽरकामानवद्‌ अन्ञानस्यावि्या- वशाद्‌ न तथा तत्प्रतीतिः । तथाचोक्तम्‌- घनच्छन्नदृ्टिघंनच्छन्नमकं यथामन्यते निष्प्रभं चातिमूढः । तथाबद्धवन्डात्ति यो मूढदृष्टेः स नित्योषरन्धिस्वरूपोऽयमात्मा ॥ तत्र का नाम अविद्या, यया स्वतः प्रकाशमानोऽप्यात्मा न प्रकाशते । अविद्यामाययोरस्ति भेदोनवा? कथं तया आस्मनो द्यावरणम्‌ ? सा भावरूपा, अमावल्पा वा? सादिर्वा स्यादनादिर्वा सा ? अनादित्वेऽपि सान्तत्वमनन्तत्वं वा ? सान्तत्वे एकत्वमनेकत्वं वा ? एकत्वे एकमोक्षे सवंमोक्षापत्तिः, अनादित्वे कथं नादेतमङ्खप्रसङ्ख। ? तस्याः प्रभावः, कीदुकश्ली वा तस्याः दाक्तिः ? तूलाविद्या मूलाचिद्ययोविवेक इत्येवं नानाकोटयोऽविद्याविषये प्रवतंन्ते । मायाविद्ययोः स्वरूपं लक्षणच्च--

"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति" इत्यादिश्रुतिमिब्रह्य एवं जंगत्कारणंतयां वेदान्तसिद्धान्त ऊरीङृतम्‌ । यथा नींरसभूमौ ( ऊषरे ) नान्नोत्पत्तिः, सिनर्धायमेव सां, तथैव शुढनिर्गृणचैतन्यरूपाद्‌ ब्रह्मणः सकाशाद्‌ विचित्रंरनोपेर्तस्यानेककतृ- मोक्तुसयुक्त्य प्रतिनियतदेश्चकाकनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसाप्यचिन्तनरचनारूपस्य जगतो नोत्पत्तिः सम्मवतीति । आरोपे सति निमित्तानुसरणं नहि निमित्तमस्तीत्यारोप इति न्यायेन ब्रह्मणि जगदारोपदशंनेनारोपानुगुणा त्रिगुणा मावरूपा काचिच्छक्तिः कत्प्यते। सा चेयं कल्प्यमाना निस्तत्वान्मिथ्यंव स्वीक्रियते ।

१. मुण्डकोपनिषद्‌--२।२।१०। २. तंत्तिरोयोपनिषद्‌--२।१। ३

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

१२४ | सारस्वतो सुषमा [ ३० व० ३-४ भऽ

तथ चोक्तमू- निस्तत्त्वा कार्यगम्यास्य शक्तिर्मायाग्निशक्तिवत्‌ । नहि शक्तिः क्वचित्केश्चित्‌ बुध्यते कांतः पुरा ॥ इति । गीतायामपि भगवता इत्थमेवोक्तम्‌--"सम्भवाम्यात्ममायया' इति । आत्ममायापदेनेय- मेवोच्यते ॥

सा च माया सत्तवाऽसच्वाम्यामनिर्वाच्या, जगदनुरूपाऽनिवंचनीर्यव । जगतः स्वहपविषये कङ्कावतारे मगवतोक्तम्‌--

बुध्या विविच्यमानानां स्वभावो नावधायंते ।

अतो निरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च दशिता? ॥ इति ।

इयच्च विशुद्धसच्तवप्रधाना मलिनसत्तवप्रधाना च कार्यानुस्ारेण स्वीक्रियते । इदञ्चोक्त पश्वदश्याम्‌र- चिदानस्दपरबह्य प्रतिविम्बसमन्विता ।

तमोरजःसत्त्वगुणा प्रकृतिदह्विविघधापि सा ॥ सत्त्वशुद्धयशुद्धिभ्यां मायाविद्ये च ते मते। मायाविम्बो व्ञीकृत्य तां स्थात्‌ सर्वज्ञ ईश्वरः ॥ अविद्यावश्गस्तयन्यः तदे चित्र्पादनेकधा ॥

ईश्वरस्य स्वच्छत्वसवंज्ञत्वादिधमंद्ंनेन तदुपाधेस्तथात्वावगमः । जीवस्यात्प- जञत्वादिधमंदशंनेन तदुपाधेमंकिनसच्वप्राधान्यमवसितम्‌ । ईड्वरोपाधेनं स्वातन्पम्‌, अपि तु ईदवरपारतन्यम्‌ । न चेइवरस्योपाधिपारवध्यम्‌ । जीवोपाधिमंलिनसत्तवप्रधाना जीवं स्ववश्यतया परतन्त्रीकरोति । अत एव जीवः प्रतिहतप्रवृत्तिदुंश्यते । मायाविद्ययोरयं भेदः सत्वशुद्य- शुद्धिम्यां वश्यत्वाऽवश्यत्वाभ्थाम्‌ । ईश्वरोपाधिर्माप्रा, जीवोपाधिरविद्या इत्युमयमपि वेदान्तेषु प्रवादः । ईङवरस्येक्यात्‌ तदुपाघेरेक्यम्‌ । जीवस्य नानात्वात्‌ तदुपाधेर्नानात्वमित्यपि पक्षः। विशेषतस्तु अग्र ब्रूमहे ।

सा दविविधाऽपि शक्तिस्त्िगुणाल्मिका, भावरूपा, अनादिभूता कापि अनिर्वाच्या चोच्यते । सा किक माया, अविद्या वा सत्वेनापत्वेन निर्वंक्तुमशक्या । अत एवानिवंचनीया । स्ते तच्वज्ञानेन बाधो न स्यात्‌ । असवे वन्ब्यापुत्रादिवदलीकतया प्रतीत्यसम्मवेन तद्विलसितं चुक्तिर्प्यं न प्रतिमासेत । अतोऽनिवंचनीयंव सा । तस्वज्ञानवाध्यत्वाच्च मिध्यात्वसिद्धया तदुपादानकस्यास्य जगतो मिथ्यात्वसिद्धिः । तथा च श्रह्म स्यं जगन्मिथ्या" इति ब्रह्मसिद्धान्तो राजते 1

अविद्यामायासाधारणलक्षणन्तु अनादिमावत्वे सति साक्षाद्‌ ज्ञाननिवंत्यंरूपं बोध्यम्‌ । उत्तरकालिकन्ञाननिवत्यंस्य पूवंकालिकनज्ञानस्य सादित्वेन न तत्रातिव्याप्तिः । ज्ञानप्रागमावस्य ज्ञाननिर्वत्यंत्वेऽपि मावत्वामावान्न तत्रातिव्याप्तिः। न च विद्याया मावरूपत्वे, भनिवंचनीयत्व-

१. खण्डनखण्डखाद्यम्‌--१ । २. पन्चदशी-१।१५।१७ 1

((-0. 3811101118118010 (111५6151 01661100. 14111260 0 6810011

भा्ग० फा० पू० २०३२ विण] अविद्यानिरपणम्‌ १२५

विलोपापत्तिः, भावत्वामावेपि भमाववैलक्षण्येन भमावत्वोपचारात्‌, परमार्थतो मावत्वा- स्वीकारात्‌ । आत्मनोऽना दित्वमावरूपत्वेऽपि ज्ञाननिर्वत्यंत्वामावाद्‌ न तत्रातिव्याप्तिः । ईइवरत्वे जीवत्वादेरविद्यानाणद्वारा ज्ञाननिरवंत्य॑त्वस्वीकारात्‌ साक्षाद्‌ ज्ञाननिववत्यत्वामावेन नापि तत्रातिब्याक्षिः ।

तुाज्ञानस्य मूखान्ञानानतिरिक्ततया न दोषः। अतिरिक्ततायामपि अनादिचैतन्य- सम्बन्धितया तस्यापि अनादितया न तत्राव्याप्तिः । सादित्वन्यवहारस्तु अवच्छेदकतया क्लृक्तशुक्त्यादीनां सादित्वात्‌ ।

अथाविद्यायाः तदुपादानक्या्य जगतो मिथ्यात्वे प्रत्यक्षविरोधः, प्रत्यक्षौ जगत्सत्य- त्वानु भवादिति चेत्‌, तत्रेत्यमृक्तिसम्भवः। त्रिविधा हि सत्ता स्वीक्रियते-पारमा्थिकी, व्यावहारिकी, प्रातिमास्षिकी च । त्रिकालावाध्यत्वरूपनित्यत्वल्पा प्रथमा, सा च ब्रह्मणः", तस्थ त्रिकालावाधत्वादेकत्वाच्च। तदतिरिक्तस्य त्रह्मज्ञानव्राघ्यत्वेन न तथात्वसम्मवः। व्यावहारिकी सत्ता जगतोऽस्य वतते, तस्य सफकरुग्यवहारसाधकतया संसारदशायामबाध्यत्वात्‌ । प्रातिमासिकी च सत्ता शुक्तिहूप्यादेरस्ति । न हि तत्र रजतसर्पादीनां तत्प्रतिमासकाकातिरिक्त- कारे सत्ता पुथगस्ति। यदैव ते प्रतीयन्ते तदेव ते सन्तः, प्रतीत्य मावकाङ़े तेषामसत्वात्‌ । प्रतिमासमात्रशरीरत्वात्‌ तेषां प्रातिमासिकी सत्ता ।

ननु व्यावहारिकप्रातिमािकयोख्मयोरपि ज्ञाननिवत्यंत्वेन को भेदः इति चेत्‌, ब्रह्यज्ञानान्यावाध्यत्वं व्यावहारिकत्वम्‌ । ब्रह्यज्ञानान्यवव्यत्वं प्रातिमासिकत्वमिति किचित्‌ परिष्कृत्य समाधेयम्‌ । क्वचिदुपाधौ प्रतीयमानत्वविशेषणेन न ब्रह्मणि न चारीकेऽतिग्याप्तिः 1 तथा च व्यावहारिकसत्त्वविषयकतया प्रत्यक्षस्य नोक्तवि रोधः ॥ प्रत्यक्षेण सत्त्वमाव्रं विषयीक्रियते, न तत्र॒ पारमाथकत्वमपि विषयः । पारिमाधथिकत्वम्‌, त्रिकालाऽबाष्यत्वम्‌, प्रत्यक्षस्य वतंमान- ग्राहिता िकालघटितस्योक्तसस्वस्य तेनाग्रहात्‌ ।

अथेदं रजतमित्यत्र॒ रजतस्य प्रतिमासकारे सत्वस्वीकाराद्‌ व्यवहारकाले वियदादि- सत्तवानुमावाच्च कथं प्रातीतिकरजतस्य ग्य।वहारकजगतो वा नेदं रजतमित्यनेन-- "नेह नानाऽस्ति किञ्चन इत्यादिना च चत्रिकालनिपेध इति शङ्खान कार्या, यतो हिन तत्र॒ रजतत्वेन जगत्साधारणेन धर्मेण वा निषेधः, किन्तु रोकिकपारमा।थिकत्वेन प्रातीतिकस्य, पारमाथिकत्वेन च जगतो निषेधाद्‌ व्यधिकरणामावस्वीकारात्‌ ।

न चैवं सति जगतो हि पारमा्थिकरत्वेन निषेधेऽपि व्यावहारिकत्वेन तद्निषेधाद्‌ व्यावहारिकजगत्सत्ताथां ब्रह्मणि व्यावहारिकजगद्रूपविजातीयभेदस्य विद्यमानतया "एकमेवाद्वितीयं बरह्म" इति श्रुतीनां तात्पयंमङ्गापत्तिरिति । "एकमेवाद्वितोयम्‌' इत्यादिश्रुतेस्तात्पयं त्रिविधभेद- वारणे वतते । रोके हि भेदत्रयमनु भूयते । तथा चोक्तं पचददयाम्‌'-

वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्प$कादितः । वृक्षान्तरात्‌ सजातीयो विजातीयः शिलादितः ॥

१. पचदणी-२।२० ।

((-0. 981110411118/18010 (111५6151 0661100. [21411260 0 60810011

१२६ सारस्वतो सुषमा [ ३० ० इ३-४ म०

एवप्रकारेण ब्रह्मणि च्रिविधभेदप्रा्िनिराकरणार्यव श्रुतौ एकैवाद्धितीयपदानि वतन्ते । एतदपि ?तत्रंवोक्तम्‌-- यथा सदस्तुनो भेदत्रयं प्राप्तं निवार्यते । एेक्यावधारणद्रेतप्रतिषेस्त्रिभिः कमात्‌ ॥ इति । नन्वस्तु भेदत्रयं ब्रह्मणि इति च्चेदाह तत्र॑व- सतो नावयवाः राङ्क्ष्यास्तदंशस्यानिरूपणात्‌ । नामरूपे न तस्थांशौ तयोरदयाप्यनुद्धूवात्‌ ॥ सदन्तरं सजातीयं न॒ वेलक्षण्यवजंनात्‌ । नामरूपोपाधिभेदं विना नेव सदोभिदा॥' विजातीयमसत्तत्त॒ न॒ खल्वस्तीति गम्यते । नास्पातः प्रतियोगित्वं विजातीयाद्िदा कुतः ॥ इति । तस्माद्‌ ब्रह्मणि त्रिविधभेदनिवारणाय प्रवृत्तेयम्‌ "एकमेवाऽद्वितीयम्‌' इति श्रुतिः, पूर्वोक्त" रीत्या ब्रह्य्ञाननन्तरमपि व्यावहारिकजगतोऽनिषेधाद्‌ व्याहन्येतेति चेदत्रोच्यते- ब्रह्ज्ञानेन हि मूकाविद्यानिवत्यंते "तमेव विदित्वातिमत्युमेति" इत्यादिश्रुतेः, उपादान- निवृत्तौ हि तदुपादानकस्य कायस्य नितरां निवृत्तिरिति सवंदशंनसिद्धान्तः । , तथा सति मूलाज्ञानरूपोपादाननिवृत्तौ न तदुपादानकस्य जगतः स्थितिः । कथच्वंवं सत्ति तेन सर्वा तश्रुतस्तात्पयंमङ्ख इति सवंमवदातम्‌ । सा चेयम्रविद्याऽनादिल्पा सान्तव, न त्वनत्ता। कृतप्रहाणाङृताभ्यागम्‌प्रसङ्को हि अनादित्वस्वीकारे प्रमाणम्‌ श्रह्यविदाप्नोति परं पदम्‌' इत्यादिश्रुत्या च, तस्याः सान्तत्वरं प्रमाणीक्रियते । | जीव ईश्वरो विश्युद्धा चित्‌ तथा जीवेशयोभिदा । अविद्या तच्चितो योगः षडस्माकमनादयः 11 इत्यत्र षण्णामनादिता उक्ता । एतेषु षट्सु विशुद्धा चिदेवानादिरनन्ता, ततोऽतिरिक्ता अनादयः सान्ताइ्च । माया दविष्यं पूर्वंमुक्तम्‌--इमामेव मायां मूकाऽविद्या तूकाविद्यति व्यवहुरत्ति ! मूलाः विद्या व्यावहारिकजगदुद्धावयति समुदुमासयति च । अस्याश्च मायाया अनादित्वमपि कल्पित- मेवाश्रयस्या कल्पितत्वाधितधमंस्याऽपि कल्पितत्वात्‌ । ततइच॒नाद्रततमङ्खः । अस्याञ्च्‌ त्रिगुणात्मिकाया: परिणामविशेषेष्वन्तःकरणेषु शुद्धशरुद्धमुक्तस्वमाव्रस्यापि चिदानन्दस्वरूपब्रह्मणः प्रतिबिम्बस्पेणामासमानत्वाद्‌ जीनत्वव्यवहारः । अनेन जीवो ब्रह्मैव नापरः”, “एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्‌”, “रूपं ख्यं प्रतिरूपो बभूव" इत्यादिभ्रुतयोऽपि समाधीयन्ते । एवश्वान्तःकरणेषु चित्सम्पकदिवावमासमानेषु चिदध्यासवत्‌ चित्स्वरूपे तब्रह्मप्यपि अविद्य बाहङ्काराध्याखाद्‌ “भयो दहति" इत्यादिवत्‌ परस्परस्वरूपाष्यासवदातु जानेऽहमिति

१. पच्वदशी-२।२१ ॥ २. पचदशी-२।२२।२४॥

((-0. 3811101118118010 (111५6151 (01661100. 14111260 0 6810011

मागं ° फा० धू० २०३२ वि° ] मविध्यानिरूपणस्‌ १२७

प्रतीतिर्जायते । अनेन च अयःपिण्डस्य ( रौहुस्य ) स्वतो दाहुकत्वा भावेऽपि तस्मिन भग्निप्रवेशो तन्मयत्वेनाग्निधमंदाहकत्वस्य वह्वेशच अयसरचतुष्कोणाद्याकारस्वरूपावधारणेनात्योन्यधर्माव्यासेन "अयो दहति" इति व्यपदेशो मवति । तथेवान्तःकरणविशेषरूपाहद्कारे चिदाभाषात्‌ चित्स्वरूपे चाह द्धारामासात्‌ परस्पराध्यासाद्‌ अविदाप्रमावादेव “अहं जाने" इति व्यपदेशोऽ- नादिकाकादेवोपपद्यते । तत्र॒ मायोपाधिरात्मा ईदवरः, भविद्योपाधिर्जीवः । तदुक्तम्‌-- “कार्योपाधिरयं जीवः "कारणोपाधिरीश्वरः' इति ।

मायावि्ययोरभेदे तु तत्परिणामभूतान्तःकरणोपाधिको जीव इति विशेषः । अन्तः- करणानां नानात्वेन तत्वनज्ञानरूपविद्यया एकस्यान्तःकरणादिरूपोपाधिनाशे न॒ स्वस्य मोक्ष इति व्यवस्था । एतेन विद्यया एकस्या अविद्याया नाडो कथं न स्वस्य मोक्ष इति श ङ्काऽपि स्वतो विलोयते ।

इयं माया त्रिगुणात्मिका । एतदुपादानकं जगदपि त्रिगुणात्मकमेव 1 मायोपाधिक ईश्वरो जगतो निमित्तम । माया च प्रिणाम्युपादानभूता 1 ईश्वरस्य जगदधिष्टानतया विवर्तो- पादानकारणतया चक्तिशक्तिमतोरभेदादेव लृतातन्तुबद्‌ अमिन्ननिमित्तोपादानत्वग्यवहार ईश्चरे भवति 1

तथा हि टूताया देहिदेहिनो रभेदाव्यासादेव जाक प्रति भभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्व- व्यवहारवदेव मायामायाविनोरेभेदाव्यासादेवामिन्ननिमित्तोपादानहेतुत्वमुपपद्यते, तदेवोक्तम्‌ :-

विवतंस्तु प्रपञ्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणामिनः । अनादिवासनोद्‌भूतो न॒ सारूप्यमपेक्षते ॥ &ति ।

इयं चाविद्या शक्तिद्रयवती । ते च शक्ती भावरणशक्तिः, विक्षेषद्यक्तिध । तव्रावरण- शक्तिद्िविधा--अमानापादिका, असत्वापादिका च । ब्रह्य नास्तिन मातीति व्यपदेश्य प्रयोजकम्‌ । स्वस्वरूपाच्छादनद्वारा क्रमशोऽसत्त्वापादकम्‌, अमानापादकश्वाज्ञान्‌म्‌ । इद च शक्तद्वयम्‌ अपरोक्षानुमवेन नदयति । परोक्षाऽनुमवेन चासत्त्वापादकमेव तद्धिनदयति । कायत्पिच्यनुद्ला णव्तिविक्षेपः । सा चेयं मायाऽऽवरणशक्त्या ब्रह्मणो वास्तविकं स्वरूपमावृत्य विक्षेपरशक्त्या तत्र ब्रह्मणि विवतंरूपमनिवंचनीयं त्रिगुणात्मकमुत्पादयति स्वसहशम्‌ । तदुक्तसू--विक्षेष- शक्तलिङ्गादि ब्रह्माण्डान्तं जगत्‌ सूजेत्‌' इति ।

इयं मूलाऽविद्या क्व॒तिष्ठतीत्यत्र प्रस्थानभेदेन मतद्वयमस्ति । भाचायंश्नीवाचस्पति- मिश्रमतेऽस्या अविद्यायाः विषयो ब्रह्य, भश्चरयो जीव इति । श्रीविवरणाचायंमते तु ब्रह्मव अविद्याया आश्रयः, तदेव विषयः । तथा चोक्तम्‌ --

आभ्रयत्वविषयत्वभागिनी निविभागवितिरेव केवला ।

पुवंसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्नयो भवति नाऽपि गोचरः ॥ इति ।

अथैतन्मते कोटिसूयंसमप्रभे ब्रह्मणि तमःस्वरूपाऽविद्या कथं तिष्ठति, कथं च सा तदाच्छादयति ?

१. बिद्धान्तकेशः १।३२। २. अद्रेतसिद्धिज, प° ५७७ ।

((-0. 98111041111811810 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

१२८ सारस्वतौ सुषमा [ ३० व ० मै-४ अ०

अत्रोच्यते-- यथा सौरालोकः सवत्र पटादिसु सामान्यल्पेण वतं मानोऽपि न किमपि वस्तु दहति, स॒ एव सूयंकान्तमण्यारूढः सन्‌ पटादिदाहप्रयोजको भाति । तथैव शुद्धं चैतन्यं न खल्वतिद्याविरोधि, प्रत्युत तदेव शुद्ध चैतन्यम्‌, भविद्यासाधक्रम्‌ । ब्रह्मयाकारवृ्यारूढं सत्‌ तदेवाविद्यानिवंतंकमिति वेदान्तप्रक्रिया । द्वितीये तु --ज्ञानवाधकसाक्षिचैतन्ये चिदात्मनि "अहमक्तः' "मामहं न जानामि" इत्येवव्यवहारस्य सवंसाधारणतया सिद्धत्वात्‌ तस्याश्वाविद्यायाः स्वप्रकाश्ञस्याप्यात्मन आच्छादकत्वं सम्भवति । "कूटस्थं ब्रह्म नास्ति, न भातिः इति प्रतीतेरात्माऽऽवरणप्रयोजकत्वाच्चाज्ञानरूपाऽविद्यायास्तदाच्छादकत्वस्षम्भवात्‌ ।

नन्वज्ञानस्य ब्रहमसम्बन्धेऽस द्धो ह्ययमिति श्नुतिविरोध इति चेदयमुच्यते--यथाऽज्ञानस्य कल्पितत्वेन नाद्रंतहानिः, तथैव तत्सम्बन्धस्यापि कल्पितया नास्त्यसङ्घत्वविलोप इति । अविद्याया महात्म्यविषये उक्तम्‌*--

नन्वविद्या स्वयं ज्योतिरात्सानं डीकते कथम्‌ ।

सा कूटस्थाऽद्ितीयच्च सहल्नांशुतमो यथा ॥

प्रसिद्धत्वादविद्यायाः साऽपह्लोतुं न शक्यते ।

आत्मनो न हि सा युक्ता विना नात्मातयान हि 1

ऋतेऽथं यतप्रतोयेत न प्रतीयेत चात्मनि।

तं विद्यादात्मनो मायां यथामासो तथा तमः ॥ इति । सा चेयमविद्या मावरूपेति पूव॑मेवोक्तम्‌ । मावत्वाऽमाव उपादानत्वहानिः ।

भावरूपायां तस्यामस्ति प्रयोगो यथा-भेत्रप्रमा, मेत्रगतप्रमा- प्रागभावातिरिक्ता- नादिनिवत्तिका, प्रमात्वात्‌ चैत्रप्रमावत्‌ः इति । अनेनानुमावेन भावरूपमन्ञानं सिद्धयतीति नूनं मन्तव्यम्‌ ॥

ननु अज्ञानस्य मावरूपत्वे ननः का गतिरिति चेत्‌, अत्रोच्यते-न चात्र नन्‌- शब्दोऽमावार्थंकः, किन्तु अपुरादिशब्देषित्रिव विरोध्यर्थक एव । तथाहि यथा-असुर इत्यत्र सुरविरोधी इत्ययमर्थः, अधमं इत्यत्र धमविरोधौ अथः; तथव अविद्या इत्यत्रापि . विद्याविरोधीत्येवा्थः, न तु अमावः ) तथा चोक्तम्‌ ततसादृक््यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्रा्ञस्त्यं विरोधश्च नजर्थाः षडिवधा; स्मृताः ॥ इति ।

तदेवम विद्याविषये किञ्चिदुक्त्वा विरमामि ।

१. श्रीमद्भागवतम्‌ ९।२७ । २. वैयाकरणमृषणसारः, प° ३५३ ।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

व्याकरणदशेनस्य बीजचिन्ता

श्रीरामेश्वरप्रसादचरिपाटी अनुसन्धाता काली हिन्दू विश्वविद्यालयः, वाराणसी

न सोऽस्ति शत्ययो लोके यः शब्दानुगमादूते। अनुचिद्धमिवज्ञानं सवं शब्देन भासते ॥ ट्दमन्धंतमः कृत्स्नं जाप्रेत भुवनत्रयम्‌ । यदि शब्दाहयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥ मानवः स्वमावतः चतुष्वंप्याश्चमेषु समाजसम्बन्धेनैव जीवनयात्रां निर्वोदुमिच्छतिः

विद्याऽध्ययनप्रधाने ब्रह्मचर्याश्वमे गुरोः सहाव्यायिनां सम्पर्केण भिक्षाचरणे गृहस्थानां सम्पकण च सामाजिकता स्पष्टमेवाङ्करिताऽनुभूयतेर । गृहस्थाश्रमे तु मायंया चात्ृपुत्रादिमिरन्यान्य- सम्बन्धिमिश्च सा सुष्टु चिकपिता प्रतीयते । वानप्रस्थाश्चमे वने एकान्तचर्ग्याचरणेऽपि मग्नि- होत्रादिकर्मणा शास्वरविहितदानादिक्रियया च समाजसग्वन्धो वतत एव । त्यागप्रधाने सन्यासाश्चमेऽपि भिक्षा्ययाचरणेन जनताये सन्मार्गोपदेशादिना सामाजिकता नैव व्यपगता^ । सहसैव वनस्थानां सन्न्यासिनां च स्वस्वसमाजोऽपि अपल्पितुं कथं शक्येत ?

अस्या मानवीयसामाजिकताया निर्वाहः परस्परमिप्रायसङ्क्रमणेनेव सम्भवति ।

तच्च व्यक्तशब्दानां? प्रयोगेणेव सम्पादयितु शक्यते । यद्यपि भक्षिनिकोचमूखविकासादिभिः

१.

5

ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृहीमवेत्‌, गृही मत्वा वनीमवेत्‌, वनी मृत्वा प्रव्रजेत्‌, यदि वेतरथा

ब्रह्मचयदिव प्रव्रजेद्‌ गृहाद्‌ वनाद्वा ( जावारोपनिषद्‌-४ ) ।

मनुस्मृतिः, अ० २१। ३. मनुस्मृतिः, ३-४-६।

मनुस्परतौ--वानप्रस्थो जटिलः* ˆ ˆ“ " "द्ादेव न प्रतिगृह्णीयात्‌, दद्यादेव पितुमनुष्येम्य,

स गच्छेत्‌ स्वगंमानन्त्यम्‌ ( ३।४५ ) मिताक्षरायामुद्धृता वसिष्ठस्मृतिः ।

सवंभूतहितः शान्तस्त्रिदण्डी सकमण्डलुः ।

एकारामः परित्यज्य भिक्षार्थी ग्राममाश्रयेत्‌ ॥ ( याज्ञ° स्मृतिः ३।५९ )

येषां वाच्यकारादयो वर्णा व्यज्यन्ते"“““ ˆ "त इमे व्यक्तवाचः । ( महामाष्यम्‌ १।३।४८ )

(क) अभिनयापि ब्याक्षिमन्तः पाणिविहाराक्षिनिकोचादयः, तेरेव कायंसिद्धिरस्त्विति । सत्यम्‌, अभिनया व्या्तिमन्तः, न त्वणीयां्तः, ते भहता यत्नेन व्याप्नुवन्ति, न च निःसन्दिग्धं कुवन्ति । तस्प्रतीता्थसम्बन्धस्य नेतरस्य । शब्दस्त्वपरिमितमथंमत्पीयसा यत्नेन उच्चारितो व्याप्नोति । तस्मादणीयस्त्वादिति विशेषहेत्ुपपत्या शब्देनेव संज्ञाकरणं व्यवहारार्थं रोके इत्युपपन्नम्‌ ( निरुक्तम्‌, दुर्गाचायंवृत्तिः १।२।५ ) ।

(ख) अथंगत्यर्थं शब्दग्रयोगः। अर्थं प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । (म० भा० ३।१।७)

(ग) बथंगत्यर्थो हि शब्दप्रयोगः ( धममत्तिरप्रदीपः ३।३४ ) ।

(घ) अथंप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निवन्धनम्‌ ( वा० प° १।१३ ) ।

(ङ) सर्वो हि शछन्दोऽथप्रत्यायनाथं प्रयुज्यते ( त° वा० १।३।८ ) ।

(च) सदपि वार्यवहारेणानुपगृहीतमथंरूपमसता तुल्यम्‌ (वा० १०. १-१२२) स्वोपन्ञवृतौ ।

((-0. 98110411118/18010 (111५6151 0661100. [21411260 0 60810011

१३० ्‌ सारस्वतो सुषमा [३० ब० ३-४ अं°

सङ्कृतंरपि तस्य साधनं मवत्ति 1 तथाऽपि तत्साधनम्‌, असन्दिग्धं सरं चास्ति इति वक्तु न दाक्यते । मुखविकासादिभिहंषंस्यामिन्यक्तिर वद्यं भवति, परन्तु केन कारणेनायं हषः समृत्पन्नः ? कि परीक्षायाः साफल्येन ? कि वा पृत्रजन्भना ? किं वा धनावाप्त्या ? इत्यादि बोधनं ततो न सम्मवति । प्रकरणादिसाहाय्येनापि तत्कारणनिश्चयः सर्वत्र कतु न शक्यते । वस्तुतस्तु किमपि ज्ञानं तादृङ्‌ नास्ति, यच्छब्दानुगमाहते सम्भवेत्‌ । सर्वं॑न्ञानं शाब्दानुस्यूतमेवास्ति । पद्युपक्ष्यादीनामपि ज्ञानं तदीयशञब्दानुविद्धमेव ।

तत्र बाह्यराब्दानुवेधासम्मवे आन्तर( मव्यमारूप )रान्दानुवेधः सवत्र सम्भवत्येव^ । अद्वैतवेदान्तिसम्मतेऽनिर्व चनीयतावादेऽपि व्यवहारदशायां सर्वत्र ज्ञाने शब्दानुत्रेधस्वीकारे का हानिः ?

अत एव ब्रहमतच्वप्रतिपादनायानेके ग्रन्थाः सन्त्येव । परमाथंदश्चायां तु अखण्डाकारवृत्तौ जातायां समस्तस्य प्रपच्वस्य वाघे सति नास्ति किलौपाधिके ` ज्ञानम्‌, नाप्यौपाधिकः शब्द इति कुत कस्यानुवेधः स्यात्‌ ? अनौपाधिकं ज्ञानं तु परा वाग्रपं स्वह्पज्योतिरेव स्वयंप्रकाशं मानमस्ति तस्यामवस्थायां शब्दब्रह्मवादिनां मतेऽपि कथं रब्दानुवेधः ? तस्य ज्ञानस्य शब्द- स्वरूपत्वात्‌ । अभिधेयत्वं केवङान्वयि इति मन्वाना दाशंनिकाग्रेसरा अपि प्रकारान्तरेणोक्तं सिद्धान्तं समर्थयन्त एव । यच्चापि बहुमिविद्रद्िरूच्यते - इक्षक्षीरगुडादीनां माधुयंस्य महदन्तरं सरस्वत्यापि बोधयितुं नं शक्यते । एवमेव सर्वस्यापि मनोगतमावस्य शब्दतो वहिःप्रकाशनं विदुषां कृतेऽपि कठिनततममेव स्यादित्यादि! ।

तत्रेदमुच्यते-इक्षुरसादीनां माधुयंस्य बोधने विल्ेपश्न्दानामभावेऽपि सामान्य- शब्दस्त्वस्त्येव । अन्यथा महदन्तरमिति स्वयं भगवानु कथं प्रयुञ्जीत ? नहि ज्ञानमात्रे शन्दानु- वेधं वदतामेषा प्रतिज्ञा यद्‌ विशेषत एव शब्दा अनुस्यूता इत्ति । द्वितीयपक्षे तु न

१. (क) वाग्रूपता चेदुक्रामेदववोधस्य शाद्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमशिनी ॥ ( वा० प० १।१२४) (ख) वायोरणनां जनस्य शब्दत्वापत्तिरिष्यते । किद्‌ -दशंनभेदोऽत्र प्रवादेष्वनवस्थितः ॥ ( वा० प० १।१०८ ) (ग) इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्‌ । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न॒ दीप्यते ॥ ( काव्य०-४) (घ) ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिरिति ददांनमत्र महाभाष्यकारस्य । ( म० मा० प्र° १।४।२९ ) २, इक्षुक्षीरगुडादीनां माघुयस्यान्तरं महत्‌ । तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥ ( कान्यादशंः ) ३. (क) श्चष्टाक्रिया कस्यचिदात्मसंस्था सक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता । यस्योभयं साघु स शिक्षकाणां धुरिप्रतिष्टापयितव्य एव ॥ ( माकविकाग्निमित्रम्‌-१-१६ ) (ख) भवन्ति ते समभ्यतमा विपश्चितां मनोगतं वाचि विशेषयन्ति ये । नयन्ति तेष्वध्युपपन्ननेषणा गभीरमर्थं कतिचित्‌ प्रकाशताम्‌ ॥ ( किरात० १४।४ )

((-0. 98111041111811800 (111५6151 (0661100. [1411260 0 6810011

मार्गे० फा० प° २०३२ चि° ] व्याक रणदरशनस्य बोजचिन्ता १३१

किच्िद्धीयते । काठिन्यं मवतु नाम, तावतापि सिद्धान्तः स्वस्थाने स्थिर एव चकास्ति। अत एव कविकूलगुरुणा कालिदासेन--तादृशस्यात्मगतमावस्य प्रकाशयिता शिक्षकाणां धरि प्रतिष्ठापयितव्य इतोवं सम्मानितः । महाकविमारविणाऽपि च॒ गभोराथंस्य प्रकाडकः 'उपपन्न- नेपुणः" इत्येवं रीत्या समाहतः ।

किच्च, नहि ज्ञानमात्रे शन्दानुवेध इत्यनेनैव शब्दानां महर्वम्‌, अपि तु समस्तस्य प्रपञ्चस्य मूलमपि अनादिनिधनं शब्दतत्वमेवेति पदाथंमात्रेऽपि उपादानतया त्स्यानुवेषोऽभ्युपेयते वेदप्रामाण्यवादिभिर्दाांनिकमूर्धन्येः+ । एवच्वामिप्रायग्रकाणनाय शन्दाहते सरकतमं निःसन्दिग्धं सवेत्क्रषटं साधनं नास्तीति निश्चप्रचम्‌ । तत्र क्रियाक्ारकपदघटितो वाक्यात्मक एव खन्द इत्यपि निधितमेव । अत एव व्याकरणशास्त्रे वाक्यस्फोट: सिद्धान्तितः? ।

यद्यपि "पदध्रकृतिः संहिताः इत्यत्र पदप्रकृतिच्ब्दे पष्ठीतत्पुरुषेण वाक्यानां मूलत्वं पदानां च विकृतित्वमायाति । बहूत्रीहिसमासेन तु पदानां मूकत्वं वाक्यानां तद्विकार भूतत्वमिति विपरीतमायाति । तथापि तैत्िरीयसंहितादशंनेन* निरुक्त दुर्गाचायं वृत्तिग्रन्थेन च संहिता- सम्पन्नस्य वाक्यस्यैव प्रकृतित्वमवगम्यते । एवच्च भाषाया मुक्तो वाक्यात्मकत्वेऽपि सौकर्यण तस्या ज्ञानाय चाचार्यां अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वाक्येषु पदानि, पदेषु प्रकृतिघ्रत्ययादीनि च विमागरूपेण भ्कत्पितवन्तः ।

१. (क) अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ ( महामा० शा० प० २३२।२४ ) (ख) सर्वेषां तुस नामानि कर्माणि च पृथक्‌ पृथक्‌ । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्‌ संस्थाश्च निमंमे ॥ ( म० स्मरृ° १।२१) (ग) अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्‌ । विवतंतेऽथंमावेन प्रक्रिया जगतो यतः॥ ( वा० प° १।१) २. (क) पदेन वर्णां विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च। वाक्यात्‌ पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कथन ॥ ( वा० प० १।७३ ) (ख) वाक्यस्फोटोऽति निष्कर्षे तिष्ठतीति मतस्थितिः । ( वै° मू० सा० काऽ ६१)

३. पदप्रकृतिमावश्च॒ वत्तिभेदेन वण्यते । पदानां संहिता योनिः संहिता वा पदाश्रया ॥ (वा० प० २।५९ )

४, “कि पुनरत्र ज्यायः-पदानां प्रकृतित्वम्‌, संहिताया विकारत्वम्‌, उत वा विकारत्वम्‌, पदानां प्रकृतित्वं संहिताया इति ? उच्यते--संहितायाः प्रकृतित्वं ज्यायः, तस्मात्‌ संहितंव प्रकृति- रित्येव साधीयः" इति--( नि° दुर्गा° १।१७1४ ) ।

५. “वाग्वै पराच्यव्याकृताऽवदत्‌ । ते देवा इन्द्रमन्रवनू मां नो व्याक्रुविति । तामिन्द्रो मध्यतोऽ- वक्रम्य व्याकरोत्‌”--( त° सं° ६।४।७ ) ।

६. मऽ मा० १।३।१।

र

((-0. 98111041118118010 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

१३२ सारस्वती सुषमा [ ३० व° ३-४ अ०

एवमेव वाक्यार्थेऽपि पदाथंकल्पना, पदार्थे च प्रङत्याद्यथंकल्पना "कृता 1 मन्ये, इयमेवांशिकाथं कल्पना वाक्यां शपदांशकल्पनयोर्मूलम्‌ । कल्पितःम्यां प्रकृतिप्रत्ययाम्यां पदानां तथा कल्पिताभ्यां पदाभ्यां पदेर्वा वाक्यानां साधुत्वं सारल्येन प्रतिपादयितुं व्याकरणशास्त्रस्य रचना कृता शन्दतच्वविद्धिराचार्येः । अत एव चास्यापरं नामधेयं शब्दानुशासनमिस्युक्तं मगवता ` पतञ्जचिनाउ ।

अत्र शब्दानां ज्ञानं श्रवणेन्द्रियिणेव मवत्ति-निर्थंकं व्याकरणशास्त्रमिति शङ्काऽपि दुरापास्ता । शब्दानां स्वरूपं श्रवणेन ज्ञातं भवति. तहि मवतु नाम 1 तस्य साधृत्वं तु व्याकरण- णास्त्रमात्रसमधिगम्यम्‌ । एतच्च साधुत्वं जातिविलेषरपं राब्देषु पूवंतोऽवस्थितमेव ।. व्याकरण- शास्त्रेण टिष्टप्रयोगेण चामित्यज्यते । मगवता भाष्यक्रता त्वेकत्रंतदमिव्यञ्जनं शिष्टप्रयोगेणेव, व्याकरणं तु शि्टपरिज्ञानाथं मित्यप्युक्तम्‌* ।

एतत्त॒॒सुनिदिचतमेव-यद्‌ द्विजन्मनां भाषा कदाचि; प्रायेण संस्ृतमापऽऽपत्‌ । द्विजातीयश्शि्टताया मादिणः काखो वैदिकयुग एवासीन्‌ । तेषु मारतीयसाहित्यमूधन्येषु^वेदेष्वेव व्याकरणशास्त्रस्य वोजानि कम्यन्ते ।

अतश्चैतत्‌ सुस्पष्टं वक्तु शवयते यद्‌ व्याकरणशास्त्रस्य वीजवपनं वेदिकयुग एव जातम्‌ । उत्तरयुगे तस्य विकासश्िरकालतोऽविच्छिन्नत्पेण प्रचन्नागच्छतीति शाम्‌ ।

कि का का क === == ` न == ~

१. म० मा० १।२।४५ । २. (क) स्राधुत्वज्ञानविषया सषा व्याकरणस्मृतिः। अविच्छेदेन शिष्टानामिदं स्मृतिनिवन्धनम्‌ ॥ ( वा० प० १।१४२ ) (ख) अथंप्रवृत्तितत्त्वानां शाब्दा एव निबन्धनम्‌ । तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणाहते ॥ ( वा० प० १।१३ ) ३. ““शब्दानुशासनं नाम दास्त्रमधिङृतं वेदितव्यम्‌” । ( म० मा० १।१। आ० १) ४. कः पुनर्पदिशानि ? दिष्टः । ˆ" यदि तहि र्टाः शब्देषु प्रमाणम्‌, किमशध्याय्या क्रियते, शिष्टपरिज्ञानार्था मष्टाध्यायी । ५. “एतस्मिन्‌ आर्याबतं आयंनि वाते ये ब्राह्मणाः कुम्भीधान्याः, अरोलृपाः, अगृह्यमाणकारणाः, किचदन्तरेण कस्याधिद्‌ विद्यायाः पार द्धताः, तेऽत्र भवन्तः शिष्टाः" 1 ( म० मा० ६।१।१०९ })।

((-0. 9811041111811810 (111५6151 (0661100. [1411260 0 66810011

ध्व निप्रसादनम्‌ पं० श्रीवायुनन्दनपाण्डयः साहित्यव्याकरणाचाथः, साहित्यप्राध्यापकः, साहित्यविभागे सम्पुर्णानन्वसंस्कृतविश्चविद्यालयः, वाराणसो ।

शक्तिभक्त्यभिव्यक्तीनामाधारं परमेश्वरम्‌ । स्मारं स्मारं गिरां सारं ध्वनितत्त्वं प्रसादये ॥

सहदयहूदयानन्द घन्दोहनिस्स्यन्दिवागृवं मवविकासप्रका शिसमुचितकुलितचतुरमधुरवचन- रचनाकुशलकविकमंकमनीयकान्यात्मभूतं व्वनि निरस्यासम्मावनाविपरीतसम्मावनादिशङ्का- कालुष्यं प्रत्यतिष्ठपद्विदग्धमनोमन्दिरे सह्‌ दयसावंमौमो राजानक आनन्दवधंनाचायं इति विख्यातमेव सङडख्यावतां मण्डले ।

तत्र प्रकटितविश्चरूपस्य हरेराकृतिरिवानेकेऽर्था अनेके भेदाश्च च्वने मंनोगोचरतामशखन्ति विपश्चिताम्‌ । तद्‌ यथा-

(क) घ्वनतीति व्वनिव्यंञ्जकः राब्दोऽ्ंश्च ।

(ख) ध्वन्यतेऽसौ ध्वनिग्यंङ्ग्योऽथं; ।

(ग) व्वननं घ्वन्यतेऽनेनेति वा व्वनिग्यंञ्जनाग्यापारः ।

(घ) उ्वन्यतेऽस्मिन्निति व्वनिः काव्यविशेष इति ।

उक्तच ध्वन्यालोके१--“"वाच्यवाचकसम्मिभः शब्दात्मा काव्यमिति व्यपदेद्यो व्यज्ञकत्व- साम्याद्‌ ध्वनिरित्युक्तः” इति ।

विवृतमेतद्‌ अभिनवगु तपादाचार्येणर-- “अत्र चकारमन्तरापि गामश्वं पुरुषं पश्ुमितिवत्‌ समुच्चयो बोध्यः । ततो वाच्योऽर्थः, वाचकः शब्दः, सम्मिश्च चते विभावानुभावसंवलनया (सम्बन्धेन) इति सम्मिश्नो व्यङ्ग्योऽर्थ; । शब्दनं शब्दः शब्दव्यापारः, स च नाभिधातात्पयंलक्षणरूपः, अपि त्वात्मभूतो व्यज्जनाव्यापारः शब्दात्मा पदेनोक्तः । काव्यपदेन व्यवहूतोऽप्यर्थो व्यज्ञ कलाब्दाथ- व्यञ्जनाग्यापाराभिव्यक्तरसादिरूपग्यङ्ग्याथं इत्येतद्‌रूपध्वनिचतुश्टयमण्त्वाद्‌ ध्वनिरेवोच्यते' इति ।

तत्र॒ शब्दब्रह्मणः सारभूतस्यामृष्यघ्वनेः रसज्ञजनमनःप्रकाशमानस्य स्वरूपं प्रायेण निषेवमूखेनेवोपपादितम्‌, विधिमुखेन त्वालङ्कारिकग्रन्थेषु क्वचिदेव लधु लक्ष्यते ।

यत्रापि लक्ष्यते तत्रापि तटस्थलक्षणं प्रायेण न स्वंत्र स्वरूपलक्षणम्‌, यथा ब्रह्मणः स्वरूपं श्रताविदं नेदं नेति विधया व्यतिरेकमुखेन बहुश उपपादितम्‌ । क्वचित्‌ तटस्यलक्षणमपि,

१. प्रथमोद्योते । २. तत्रव खोचने । ३. “तदेव ब्रह्य त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते” इत्यादिना ।

((-0. 9811104111811810 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

१३४ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ अं०

यथा--“यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यलप्रयन्त्यभिसंविशन्ति+"” इति । स्वरूपलक्षणं तु- "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्य": इति । तदत्‌- प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणोषु महाकवीनाम्‌ । यत्तत्‌ प्रसिद्धानयवातिरिक्तं विभाति लावण्यभिवाङ्कनासु ।।3 इति कारिकाकारो वृत्तिकारश्च तत्रव “सर्वेषु च तेषु प्रभेदेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम्‌ तथा हि क्वचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूप इत्यादिना वाच्याद्‌ मिन्नत्वम्‌, "मक्त्या विभति नैकत्वं रूपभेदा- दयं घ्वनिः^' इत्यादिना जक्ष्यादन्यत्वमिति निषेधमृखेन लक्षयाचचक्रतुः । मम्टुश्च--लक्षणामूलव्यञ्जनां निरूपयन्‌ (नाभिधा समयाभावात्‌ हेत्वभावान्न लक्षणाः इत्यादिना व्यतिरेकविधयंव विवेचयामास्र । स्वरूपतटस्थलक्षणे च ““तस्य हि ध्वनेः स्वरूपं सकरसत्कविकाव्योपनिषद्‌भूतमतिरमणीयमणीयसी्मिरपि कान्यलक्षणविधायिनां वुद्धिभिर- नुन्मूलितपूवंम्‌°'“ इत्यादिना वृत्तौ- “यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसजनीकृतस्वाथौ । व्यङ्क्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः । योऽथः सहदयछाघ्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतीः ॥ इति । मम्मदटुश्च- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगादे रवाच्याथं घीकृदृन्यापृतिरज्जनम्‌? ॥ इति विश्वनाधश्च- दृत्तीनां विश्नान्तेऽभिधातात्पयलक्नेाख्यानाम्‌ । जङ्खोकार्या तुर्य ॒वृत्तिबषि रसादीनाम्‌“ ॥ चिरतास्वभिधाद्यासु ययार्यो बोध्यतेऽपरः 1 सा वुत्तिव्यञ्जना नाम शाब्दस्यार्थादिकस्य च^१ ॥ स्वरूपलक्षणं तु क्वचिदेव लक्ष्यते, यथा आनन्दवधंनाचार्यः--““स दयर्थो वाच्यासामर्ध्या- क्षिष्ठम्‌१*” इति । अत्र अभिनवगुक्षपादाचार्यः 'वाच्यषामर्ध्याक्षिष्ठमिति भेदत्रयव्यापकं सामान्थ- छक्षणमित्याह्‌ स्म । यद्यपि च्वनिरमिधादिवच्छनब्दस्येव व्यापारः तथाध्यथंक्षामथ्यं सहकारिता-

१. तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्त्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः । २. तं ° उपनिषदि ।

३. घ्वन्यारोके प्रथमोयोते चतुथंकारिका । ४. घ्व छो० प्र उ० ५, ध्व छो० प्र० उ० १४ का०। ६. का० प्र द्वि° उ० । ७. घ्व० छो प्र० उ०। ८. ध्व लो० प्र ० उ० १३ तमा कारिका । ९. का० प्र° द्वि° उ० 1 १०. सा० द० प० परि०। ११. सा० द० द्वि° परि । १२. ध्व° को० प्र° उ० वृत्तौ ।

((-0. 981101111811810 (111५6151 (0661100. [1411260 0 6810011

मार्ग फा० पु० २०३२ विण | घ्वनिप्रसादनम्‌ र ३५

मुपपद्यते शाब्दशकत्युद्धवेऽपि प्रभेदेऽ्थंसामथ्यदिव व्वनिप्रतीतिरिति । स्वं्राथंसामर््यक्षतेः), इति निजगाद ।

(०००७०००७ ००० ७७७१ यत्सोऽर्यान्तरयुक्‌ तथा 1 अर्थोऽपि व्यजन कस्तत्र सहकारितया मतः२ ॥ इति ।

मम्मटः- कान्दबोध्यो व्यनक्त्य्थः शन्दोऽप्यर्थान्तराक्षयः । एकस्थ व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिताः ॥। इति । विश्वनाथश्च विशदयत: । एवम्‌-अथंसामर्ध्याक्षिक्तत्वं ध्वनित्वमिति सामान्यलक्षणं फलितम्‌ । तत्राथंसामर्ध्या- क्षक्ष च ( वस्तुरूपम्‌ ), अथंसामर्याक्लिष्ठाश्च ( अकङ्काराः ), अथंसामर्ध्याक्षिप्ठाश्च ( रसादयः ) इत्यथं सामर्थ्याक्लि्ठमिति एकचेषेण वस्त्वल द्भुाररसादिरूपभेदव्रयव्यापक लक्षणम्‌ 1 अव्रा्थंसामर्ध्याक्षिक्तमिति लक्षणमन्याप्तम्‌, असंत्लक्ष्यक्रमघ्वनेरनथंकवर्णादिभिरपि प्रकाशनात्‌ । तदुक्तं व्वनिकारेण-- यस्त्वलक्ष्यक्रमग्प्रङग्यो घ्यनिवणंपदादिषु । वाक्ये सङ्घटनायाश्च सप्रबन्धेऽपि दीप्यते ॥

मथ च-- सु्षिङ्वचनसम्बन्धेस्तथा कारकशक्तिभिः ।

कृतदितसमासैश्च योत्योऽलक्ष्यक्रमः क्वचित्‌ ॥ इति ।

आलोककारेण चोदाहूतम्‌-- “न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः इत्यादि । तत्र भे" इत्यत्र षष्ट्या व्यञ्जकत्वं ममापि छोकरावणस्य वध्यघातकमावसम्बन्ध इति सम्बन्धानौ चित्यमित्यादि । तत्र धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातिरिक्तानामेकवर्णानामन्थंकत्वात्‌- "न केवला श्रकृतिः प्रयोक्तव्या नापि केवक्छः प्रत्ययः" इति प्रत्ययानां प्रक्ृत्यर्थान्वितस्वाथंबोधकत्वमिति निमयाच्च केवलप्रकृति- प्रत्यययोश्च रौकिकार्थाभावाद्‌ वणंप्रकृतिप्रत्ययादिग्रकाद्यत्वाद्‌ ज्वनेरथंसामर्ध्याक्षिष्ठमिति लक्षणमनव्याक्तमिति न शङ्क्यम्‌, अथंस्तामर्थ्याक्िप्षा एव रसादयो मासन्ते, परं व्यञ्जकः सोऽर्थोऽपि शन्दविशेषप्रतिपादित एव । तदर्थ प्रतिपादने कदाचित्‌ प्रकृतेः प्रत्ययस्य प्रकृत्यंशा- दिकस्य च प्राधान्यम्‌, अतोऽन्वयव्यतिरेकाम्थां तेषां व्यञ्जकत्वमवधायते ।

यथा निहन्ति राक्षसक्रुकम्‌" इत्यत्र तिष्प्रत्ययार्थो वतंमानकारोऽपि । स च प्रारभ्धा- परिसमा्षिरूपः, तेन च व्यङ्कयो यद्‌ रामो राक्षसान्‌ न हनिष्यति, न वा जघान, अपि तु प्रतिदिनं हनन्नेव वतते ( हन्तुमुपक्रान्तो न च समापेति ) मदधि।्तेऽपि देशे मां विरुन्धल्ेवास्तीति यथा यथा विविच्यते, तंया तथा चमत्कृतिमाधत्ते, अतस्तिडो व्यज्जकत्वोक्तिः सङ्गच्छत इति युक्तं लक्षणम्‌ ।

१. तत्रैव छोचने । | २. का० प्र० द्वि° उ० २० काऽ ३. साऽ दण० द्वि° परि० २१ तमा कारिका) ४. घ्व० लो० ३ उद्योते । ५. तत्रैव ।

((-0. 9811041118/1800 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

१३६ सारस्वतौ सुषमा | ३० व० ३-४ अ०

पण्डितराजो जगन्नाथश्च-~ग्यक्तिश्च मगनावरणादिति लक्षणमवोचत्‌) । नागेशश्च स्फुटमनव्याप्त्यतिव्याप््यसम्मवूपदोषत्रयदन्यं लक्षणं लक्षयाच्चक्र । तद्यथा--मुख्धाथंवाधादि- ग्रहनिरपेक्षबोधजनको मूख्यार्थंसम्बद्रासम्बद्रसाधारणः प्रसिद्धाप्रसिद्धाथंविषयको वक्त्रादि- वेरिध्यज्ञानप्रतिमादुदूुढसंस्कारविहोेषो व्यञ्जना इति ।

वचर लक्षणायामतिप्रसक्तिवारणाय मृख्यार्थत्यादि । मुष्या्थंसम्बद्धासम्बद्रसाधारणः प्रसिद्धाप्रसिद्धा्थंविषयक इति स्वल्पकथनम्‌; वक्त्रादिर्वदिश्यन्नानेत्यादिसहकारिकथनम्‌ । एवच्च ^नियन्त्ितार्थंविषयकधीजनकत्वं श्लब्दव्यजञ्जना । वक्त्ादिवेलक्षण्यहेतुका या प्रतिभावता- मन्यार्थधीस्तद्धेतुव्यापारत्वमथव्यज्जना । णब्दस्य पर्यायपरिवुत्तिसंहत्वाषहत्वाभ्याश् तत्त्वम्‌" इति ।

एवं कृते सति ध्वनिरक्षणे कल्पिता अभाववादिनः प्रत्युक्ताः । तथा हि केचिदाक्षिषेयु- यत्‌- काव्यस्य चछब्दाथो शरीरमित्यत्र न केषाच्िदपि विमतिः। शब्दविरोपः काव्यमिति वदतां मतेऽप्यर्थो विरोपणतयाऽनेक्षित एव । तत्र यदि शब्दोर््यो वा ध्वनिपदेनामिधीयते, तदा नामान्तरमात्रकरणे को गुणः ?

मथ “चब्दस्या्थंस्य च यच्चारुत्वं स च्वनिः' इ्णृच्यते, तथापि स्वलूपाचितं सद्टनाधितं चेति द्विविधं चास्त्वम्‌ । तत्र चन्दानां स्वल्पमात्रकृतं चारत्वं शब्दालक्कारेभ्यः, सद्भुटनाधितं चारत्वच शब्दगणेम्यः 1 एवमर्धानां स्वरूपमात्रनिष्ठं चार्त्वमर्घाल ्ुरेभ्यः स ्रृटनापयंवतित- मथगुणेम्यः, अतो न गुणालद्कारव्यतिरिक्तो ध्वनिः 1

उपनागरिकाद्या वृत्तयोऽनुप्रासख्पा वेदर्मप्रभृतयो रीतयश्च गुणानत्िरिक्तवृत्तय एव । अत्रानुमानाकारशेत्थम्‌-- विवादास्पदं घ्वनिगृणाऽलङ्कारग्यतिरि क्तत्वाभाववान्‌ चाषताहतुत्वात्‌ । यो यो गणाऽङ्कारव्यतिरिक्तो न स चारुत्वहेतुः । असाधुदुःश्रवत्वादिनित्यदोष इव इति ।

शब्दां शब्दार्थं चा रुत्वहेतुर्वा ध्वनिर्मा भृदेत(वता गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः कान्य शर रातिरिक्तश्चायमात्मा घ्वनिः सिद्ध इति श द्भायामन्ये निगदेधुः--सहूदयहूदया ह्न दिशन्दाथंमय- काव्यस्य शब्दार्थो शरीरम्‌, तच्चारुत्वहेतवो गणा अल_ङ्काराश्वेति प्रसिद्धं प्रस्थानम्‌, तदतिरिक्तस्य नृत्यगी तादिप्रायस्य ध्वने: काव्यात्मत्वेन स्वोक्रारे काव्यत्वहानिः स्यात्‌ ।

अनुमान पयोगश्च तव्र--विवादाध्यासितो व्वनिनं काव्यम्‌, रान्दाथंव्यतिरिक्तत्वात्‌, यद्यत्‌ दाब्दार्थग्यतिरिक्तं न तत्‌ काव्यं नुत्यगीतादिवत्‌ । व्वनिरपि तथा, तस्मान्न स काव्यम्‌ । एवं घ्वनिनं काव्यसम्बन्धि, तदुगुणालद्कारभ्यतिरिक्तत्वात्‌ । ये ये गणारङ्कारव्यतिरिक्तास्ते न काव्यसम्बन्धिनो नुत्यगीतादिवत्‌ । ध्वनिरपि तथा तस्मान्न तथेति ।

अस्तु ध्वनिश्वार्त्वहेतुः शब्दाय गुणऽ द्धा रान्तमूतश्च, तथापि घ्वनिः कान्यात्मेद्यमि- धानमधुवंमेव पूर्वाचार्यरनुक्तत्वादिति विचिकित्सायामपर आहुः--उक्तषु चारत्वहेतुष्वे वान्त- माविान्नाधुवं; कदिचद्‌ व्वनिः। शब्दार्थामिधावचित्याणामसडख्येयत्वात्‌ सम्भवत्यपि करिमचित्‌

१. रसगङ्गाधरे रसनिरूपणे । . २. रधुमञ्जूषायां व्यञ्जनानिरूपणे ।

((-0. 981041118/1800 (111५6151 (0601100. [21411260 0 60810011

मागं० फा० पू० २०३२ वि° ] घ्वनिप्रसादनम्‌ १३७

प्रकारलेदे कोऽयमत्यादरः का वापूरवंसमाख्या । स च सामान्यलक्षणेन सङ्गृहीता एव । तदुक्तं नामनेन"-- काव्यशोमायाः कर्तारो धर्मा गरुणास्तदतिशयहेतवस्त्वल द्रा इति ।

भामहेनाःप्युक्तम्‌-- वक्राभिधेयलनब्दोक्तिरिा बाचामलङकृतिः२ ॥ इति।

एवं शोभाहेतुत्वे गुणाल्कुारेभ्यो न व्यतिरिक्तः व्यतिरिक्तत्वेवा न शोभाहेतुः । णोभाहैतुरवे वा नादरास्पदम्‌,अतः प्रवादमात्रं निरिति त्रिविधा अमाववादिनां विकल्पाः सम्मव्रन्ति। ते क्रमशः प्रत्युक्ताः । यथा--शन्दार्थशरीरं काव्यमित्युक्त्या दारीरानुप्राणकः कचिदात्माऽवश्यं स्वीकर्तव्यः । तत्र चाब्दः शरीरमाग एव, नात्मा, सवंजनसंवेद्यत्वात्‌ । अथं: सवंजनस्वे्यो न भवतति । तथाप्यथंमात्रेण कात्यत्वव्यपदेदो खौ किकवैदिकवाक्येष्वपि काब्यत्वप्रसक्तस्तत्राप्यथं- स्वादतोऽथंस्य द्वौ भेदौ वाच्यः प्रतीयमानश्च । तत्र वाच्यः शरीरमाग एव । सहूदयश्रुाघ्यः प्रतोयमानस्तु काव्यस्यात्मा । वाच्यार्थंसवटितस्य प्रतीयमानस्य पृथग्मावे विमोहितहदया

च्यानुपमाद्यलद्कारा नात्मत्वेन मन्यन्ते 1 यथा-चार्वाकाः शरो रादाट्मनः पृथगमावे विमो

दा रीरमेवात्मेति वदन्ति । अतो गणालङ्कारव्यतिरिक्तो न घ्वनिः, चारताटेतुत्वादिति । य तदसिद्धो देतुष्वने रात्मरूपत्वात्‌ । न ह्यात्मा देहस्य चारुत्वहेतुः ।

यद्च्यते प्रतीयमानस्य वाच्या्थंश्ाघास्वषूपातिशयहेतुत्वेन चारुताहेतुताऽस्त्येव, छोकेऽप्यात्मा शरीरस्य चास्त्वहेतुः, सर्वामरणभूपितेऽपि शवश्चरीरे चारत्वादशंनादिति । तथापि व्यभिचारी टेतुः, प्रतीयमानसंवकछिते वाच्यार्थेऽपि चास्ताहेतुत्वसत्तवाद्‌ वाच्याथंस्य च गुणालङ्कार- व्यतिरि क्तत्वादिति प्रथमेऽभाववादिनो निराकृताः ।

तदुक्तं ध्वनिकारेण व्वनिटक्षणमूपक्रमता--

योऽथः सहूदयछाध्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः । वाच्यश्रतीयमानाद्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतोः ॥ अन्ये चामाववादिनः- प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम्‌ । यत्तत्‌ प्रसिद्धादयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गं नासु" ॥

इत्यादिना प्रतीयमानस्य वाच्यग्यतिरि क्तत्वं साधयता प्रतयुक्तास्तद्‌ यथा--प्रसिद्धं वाच्यं धर्मि, प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तद्त्‌ । तथा भसमानघ्वात्‌ । जावण्योपेताङ्गनाङ्धवत्‌ । अत्र “सिद्धं घर्मिणमृदिश्य साघ्यधर्मो विधीयते" इति नियमानुरोधात्‌ प्रसिद्धं ध्माति च पदमुपात्तम्‌, न त्वनयोः पक्षकोटो प्रवेशः ।

१. कान्यालङ्कु।रसूत्रे ।

२. काव्यालङ्कारे ।

३. व्वन्यारोकरे प्रथमोद्योते द्वितीया कारिका । ४. तत्रैव चतुर्थी कारिका ।

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 66810011

१३८ सारस्वतो सुषमा [ ३० ब० ३-४ म०

वाच्यस्येव प्रतीयमानत्वमभ्पपगच्छतां मते स्वात्मकप्रतीयमानवत्त्वं सिद्धमिति सिद्ध. साधनवारणाय स्वन्यतिरिक्तत्वनिवेशः, अर्थाद्‌ वाच्यं स्वव्यत्तिरिक्तप्रतीयमानसम्बद्धं स्वव्यति- रिक्तप्रतीयमानत्वेन प्रमीयमानत्वात्‌ लावण्योपेताङ्खनाङ्खवदिति ।

तन यत्राथः उब्दो वा तम्थमुपसजंनीकृतस्वार्थौ |

व्यङ्क्तः काव्यविशेषः स॒ ध्वनिरिति सुरिभिः कथितः) ॥ इति ।

अर्थाद्‌ यत्र गरणीकरृतस्वरूपो वाच्यविशेषोऽथंः; गुणीक्रतामिधेयो वाचकविशेषः शब्दो वा तमथं व्यङ्क्तः स काव्यविशेषो धवनिरित्णुक्त्या वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्य उपमःऽनुप्रासादिम्यो विभक्तं एव ध्वनेविषयः । अनेन तद्व्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिर्नामिति प्रत्युक्तम्‌ । यदप्युक्तं ्रसिद्ध- प्रस्थानातिरेकिणो ध्वनेः स्वीकारे काब्यत्वहानेष्वंनिर्नास्तीति, तदप्ययुक्तम्‌, लक्षये परीक्ष्यमाणे स॒ एव सह्दयहूदयाह्लाककारि काव्यतत्त्वम्‌ । ततोऽन्यत्‌ करामात्रत्वादालेख्यप्रख्यत्वा- दनुकारित्वादवा चित्रमेव ।

यच्चान्येन निगदितम्‌--चा रत्वहेतोध्वनेश्वारत्वहतुषु गुणाऽल ङ्का रादिष्वन्तर्माव इति तदप्यविचारिताभिधानम्‌ । गुणाऽछङ्काराणां वाच्यवाचकमावप्राणल्वाद्‌ घ्वनेश्च व्यङ्‌ग्यग्यन्जक- मावसारत्वान्न तेष्वन्तर्मावः । गणालद्का रादयस्तस्या ज्गभूतः । ध्वनिस्त्वङ्गो । भतो ध्वनितं गुणाऽलङ्का रूपोऽङ्गीत्वादाटमवत्‌ । अत्र ( परिकरोति कारिकाथंमधिकाधानेनोपकरोतीति ) परिकरश्योकः-

व्यङ्ग्यव्यञ्ज कसम्बन्धनिबन्धनतया ध्वनेः । वाच्यवाचक्रचारत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः ॥ इति ।

एवं सर्वेऽप्यमाववादिनः प्रयुक्ताः ।

वस्तुतो ध्वन्यभाववादिनः काल्पनिक्राः सन्ति । तेषां विकल्पा घ्वनिकारेनं श्रुताः, अपि तु सम्माव्य ते पक्षा निराकृताः, यतस्तं: ^तस्यामावं जगदुः" इत्यत्र भूतानद्यतनपरोक्षा्थंको लिट्लकारः प्रयुक्तः ।

भटुनायकोऽपि च्वनि निराकतु न चक्षमे, यतो ह्यवादीदधृदधदपणे-

ध्वनिनापि परो योऽपि व्यापारो व्यज्ञनात्मकः । तस्य सिद्धेऽपि भेदे स्यात्‌ काग्येऽशत्वं न रूपता ॥ इति ।

तप्यायमरिगप्रायो यत्‌-अभिधामावनाभ्यां भिन्नो योऽपि व्यञ्जनात्मको व्यापारः स्तस्याभिधामावनाभ्यां भेदे सिद्धेऽपि कार्येऽशत्वं स्यात्‌, न त्वात्मरूपां णित्वमिति ।

तत्रां्यत्वं वस्त्वल्कारघ्वनितात्पर्यणोक्तं॒चेत्‌ सिद्धसाधनम्‌ । रसघ्वनितात्पर्यण चेत्‌ स्वोक्तिविरोधः । यतो हि मख्यामुख्यविभेदेन द्वि विधाऽमिधा-मा वना-रसचवंणात्मके श्यंरोऽपि काम्ये रसचवंणैव जीवातुभूतेति मवदुक्तः । तथा हि हृदयदपणे-- १. तत्रव त्रयोदश्चतमा कारिका । २. ध्व० रो प्र० उण वृत्तौ । ३. रोचने उद्धृतम्‌ ।

((-0. 9811011118118010 (111५6151 (01661100. 1411260 0 6810011

भाग० फा० पू० २०३२ वि० ] ध्वनिप्रसादनम्‌ १३९

काव्ये रसयिता सर्वो न बोद्धा न नियोगभाग्‌” । इति । स च ध्वनिस्व्रिविधो वस्त्वलद्धाररसादिघ्वनिभेदात्‌ 1 त्रिविधोऽपि वाच्यसामर्थ्याक्िष्ठो वाच्यादिमिन्न एव । विरश्वनाथेन- बोदृध॒स्वरूपसङ्ख्यानिमित्त का्येप्रतोतिकालानाम्‌ । आश्रयविषयादीनां भेदाद्‌ भिन्नोऽभिधेयतो व्यङ्ग्या: । इति ।

अन्य आचार्यास्तं काव्यात्मानं घ्त्रनि माक्तमाहुः । अ्मिषघेयेन प्रसिद्धिविशिष्टं सामीप्या- दिनिमित्तं लक्ष्याथंबोधनाय भज्यत इति मक्तिः सामीप्यादिसम्बन्धः । अथवा वक्तुः प्रतिपत्तुर्वा तीरादेगंङ्कःदिपदेन प्रतिपादने सामीप्यादेनिमित्तत्वेन .मजनं मक्तिस्तत आगतो माक्तो लाक्षणिकोऽथंः ।

अथ च गुणसमुदायप्रतिपादकस्य गुणद्वारा गुणिनः प्रतिपादकस्य वा सिहादिश्चब्दस्य श्रतादिगुणरूपोऽथं मागो भक्तिस्तत आगतो वा भाक्तो गौणोऽ्थैः । |

आनन्दवर्धनाचायः--““अन्ये तं उ्वनिसंश्ञितं काग्यातमानं शुणवृत्तिरित्याहुः"** इत्यक्त- वान्‌ । तत्र काव्यात्मानं गुणवृत्तिरिति सामानाधिकरण्येन तयोरभेद उक्तः । तत्राऽय्रममिसन्धिः- गृणवृत्तिशब्दस्य त्रयोऽर्था गुणाः सामीप्यादयस्ते्षण्यादयो वा धर्मास्तिरुपायंर्थान्तरे वृत्तियंस्य स गृणवृत्तिः न्दः । तंक्षण्यादिगणेर्वा शब्दस्य वृत्तियंस्मिन्नथे स गुणवृत्तिरथंः । गुणद्वारेण वा वतनं गणवृत्तिरमुख्पाऽमिधावृत्तिः ।

एवं घ्वनिराब्दस्यामि त्रयोऽर्था घ्वनतीति च्वनिः शब्दः । ध्वन्यतेऽ घ्वनिव्यंङ्ग्योऽ्थः 1 घ्वननं व्वनिरिति व्यज्जनाव्यापारः । इत्थं घ्वनि गृणवृच्योः समानयोगक्नेमोऽतस्तयोरभेद इति ।

यद्यपि ध्वनिर्णौणो ङाक्षणिक्रो वाऽथं इति न कैनापि कण्ठत उक्तम्‌, तथापि द्विविध एवाऽर्यो मुख्योऽमुख्यश्च । मुख्यो वाच्य एव ध्वनिस्तु वाच्यादतिरिक्तः, एतावताऽमुख्यः । अमूख्य- वृत्या काव्येषु व्यवहारं दशंयता मामहेन मद्रोद्धटेन वामनेन च व्वनिदिगुन्मूलिता परं तदृग्न्था- धीयानैरमग्ननारिकेलवदय थाश्नुत प्राहिमिध्वंनि रउ रूपविवे चनं न कृतम्‌ ।

तत्र भामहेन--"काव्यकारणं निरूपयता शब्दाऽछन्दोऽभिधानार्या इतिहासाभ्रयाः कथा^” इत्युक्तम्‌ 1 भदट्ोद्धटश्च--स्वकृ तमामहवि वरणे “शब्दाशछन्दोऽभिधानार्या' इत्यत्र शब्दामिधानयोः पृथक्‌ पृथगुपादानं समीक्ष्य शब्दादमिध।नस्य भेदं निल्पयन्नाह--शब्दान।ममिधानममिधा- व्यापारो धमुख्यो गणवृत्तिदचेति । सादृश्याल्लक्षणां वक्रोक्तिरिति सूत्रयतरू वामनोऽप्यामनुते लक्षणा वृत्तिम्‌ ° । तत्र सर्वेः प्रयोजनवती लक्षणा स्वीङृता । तद्यथा दण्डी समाधिगुणं जक्षयन्तिजगाद-

१. खोचने उद्धृतम्‌ । | २. साहित्यदर्पणे पचमपरि० द्वितीया कारिका । ३. घ्व छो० प्र० उ०। ४. तत्रव । ५. काव्यालङ्कारे । ६. रोचने उद्धृतम्‌ । ७. काग्यालङ्कारसूत्रे सूत्रम्‌ ८। अधि० ४। अ० ३ । ^ ६

((-0. 98111041111811810 (111५6151 (0661100. [14111260 0 6810011

१४० सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ भ°

अन्यधमस्ततोऽन्यत्न लोकसोमानुरोधिना ।

सम्यगाघोयते तत्र स समाधिः स्मृतो यथा॥

कुमुदानि निमीलन्ति कमटान्युन्पिषन्ति च।

इति नेत्राक्रयाघ्यासार्लब्धा तद्वाचिनो श्चेति: ॥ अर्थाद्‌ यत्र प्रस्तुतं धमं निगीर्य सादद्येनाप्रस्तुतधर्मो वक्त्राऽव्यवसीयते तत्र समाधि- गृणः 1 उदाहरणं यथा--कु मुदानि निमीछन्तीत्यादि । अव्र निमीलनोन्मीलनाम्यां नेव्रक्रिय्राम्यां सङ्कोचविकासौ सादइयान्निगीणौ। अतोऽत्र गौणसाव्यवसानलक्षणा वतंते। सा च प्रयोजनवतीति ।

अतिश्योक्तिमुदाहरंड्च व्याजहार-- महि लकामालभारिण्यः सर्वाद्धीणाद्रंचन्दनाः । क्षोमवत्यो न लक्ष्यन्ते उयोत्स्नायामभिसारिकःः ।1२ इति । तत्र॒ ज्योत्स्नाश्वैस्यं मस्लिकापुष्पादयमिन्नमित्यभिधानात्‌ तस्याः इवेत्याधिक्यप्रतीतिः प्रयोजनम्‌ ॥

"भटोूटश्च-- निमित्ततो वचो यत्त॒ लोकातिक्रान्तगोचरम्‌ ।

मन्यन्तेऽतिशर्योक्तिं तामलङ्कारतया बुधाः ।। इति । भामहोक्तमतिक्चयोक्तिलक्षणं परिष्कृत्याग्रे निववन्ध--

मेदेऽनन्यत्वमन्यत्न नानात्वं यदि बध्ते ।

तथाऽपम्भाव्यमानाथनिबन्धेऽतिश्योक्तिगीः ॥

कायकारणयोयंत्र पौर्वापर्यविपयंयात्‌ ।

आशुभावं समालम्ब्य बध्यते सोऽपि पुवंवत्‌ ॥ इति ।

तत्र भेदेऽनन्यत्वप्रतिपादनमव्यवस्ानगौणलक्षणयेवेति प्रयोजनं तघ्राप्थस्त्येवेति ।

ग्वामनश्र--

इह च निरन्तरनवमुक्षुलपुलकिंता हरति माधवी हू यम्‌ । मदयति च केशराणां परिणतमधुगन्धिनिःइवसितम्‌ ॥

अत्र॒ निःद्वसितमित्यस्य परिमलनिग॑मे लक्षणा, प्रतिक्षणं प्रसृतसुगन्धाधिक्यप्रतीतिः प्रयोजनम्‌ ।

एवं भामहोऽभिधानेत्यमिधानेन, भद्रे गुणवृत्तिरिति वचनेन, वामनो लक्षणाराब्देन ध्वनिदिद्यमुन्मील्यामासुः । |

१. कान्यादर्ो प्रथमपरिच्छेदे ९३-९४ तमौ इरोकोौ । २, क।व्याद्शं द्वितीयपरिच्छेदे २१५ तमः श्लोकः ।

३. मामहविवरणे । ४ काःयारुङ्कारशुत्रे भधि० ४ अध्यायः ३ गष्टमसूत्रोदाहुरणम्‌ ।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. [1411260 0 6810011

मागं° फा० पू० २०३२ वि° | व्वनिप्रसादनंम्‌ १४१

जयं भावः--चतुरा नराः प्रयोजनविशेषममिसन्धाय लक्षणयाऽथं प्रतिपादयन्ति । "अन्यनाऽन्यशब्दप्रयोगस्तद्धमप्रतिपत्यर्थः', "स्वायत्ते शब्दभ्रयोगे किमित्यवाचकं प्रयोक्ष्यामहे' इति न्यायाभ्यां च 'यम्थंमधिक्कत्य प्रवतते तत्‌ भ्रयोजनम्‌' इति न्यायसूत्राच्च प्रयोजनप्रतिपत्ति- लक्षणायाः फलमिति स्वंसम्मतम्‌ । तत्‌ प्रयोजनं नामिधावेद्यम्‌, तत्र॒ सङ्धतग्रहामावात्‌, मुख्यार्थं बोधयित्वोपक्षयाच्चामिधायाः ।

न च लक्षणावे्यं, लक्षयार्थं प्रत्याय्य लक्षणाया - विरामाद्‌ मुख्याथंबाधादित्रयहेत्व- भावाच्च । अतस्तत्र तृतीयो व्यापारो व्यज्जनयोतननव्व्रननादिपर्यायो गणवृत्ति लक्षणां च स्वीकरुवंद्टि राचार्यनि दिष्टः । परं तत्स्वरूपनिरूपणं तनं कृतम्‌ । तत्राक्ररणे कारण्यं सम्माव्यते--

लक्षणाविषयतत्फलप्रतीत्योः सृद्षाक्रमस्यानाकलनाद लक्षणयेव दयोरवगतिरथवा तदमि- व्यज्जिकाया व्यञ्जनाया अनवगमात्‌ प्रयो जनप्रत्याधिकाया वृत्तेरनिणंयः । तत्र प्रयोजनज्ञनामपि तेषां तत्प्रत्यायिकाया वुत्तेरनिणंय इत्ति न रोचते विदग्धेम्योऽथवाऽनिणंयेऽपि न क्षतिच्वनेः ( व्यङ्ग्यस्य प्रयोजनस्य ) अनिराकरणात्‌ 1 अतः प्रयोजनांशस्य लक्षणया प्रतीतिसस्वे ध्वनेः ( व्यञ्जनायाः }) अनावद्यकत्वादाद्यपक्ष एव विचारणीयः ।

भवेन्नाम तेषामभिप्रायो यन्पूख्यातिरिक्तो निखिलोऽप्यर्थोऽमृदख्ययेव वृत्या कम्पः । लक्षणैवामूख्येति तथैव प्रयोजनमपि लक्ष्यम्‌ । व्वनिकारादर्वाचीनो मुकुलभटूः स्फुटममिधत्त यद्‌-लक्षणया प्रतिपादितमेवार्थं व्वनिरनुसरतीति । तचथा--"लक्षणाभागविगाहित्वं तु ध्वनेः सह दयेर्नूतनतयोपर्वाणितस्य दिशमुन्मीलयितुमिदमनक्तम्‌ `” इति ।

भोजराजहच --मूख्यगौणोलक्षणा तद्‌मावापत्तिरुपचरितलक्षणेत्मादिविविधा वृत्ती- रपच्च्यदाजहार-- एकस्मिन्नक्िणि भ्रावणोऽन्यस्मिन्‌ भाद्रषदः, माधवो महीतललस्तो गण्डस्थले शरत्‌ । अङ्क ग्रीष्मः सुखासिका तिलवने मागंशोर्षो मुग्धाया मुखपङ्कजसरसि आवासितः शिशिरः? ॥इति।

अत्र पूर्वोदीरितानां सर्वासां वृत्तीनां समन्वयं विधायाग्रे प्रणिजगाद-असौ विरहवत्या भपि वियोगवेदनातिश्चयं लक्षयन्तो कमितरि स्नेहातिश्शय लक्षयतोतिऽ' । अत्र वियोगवेदनातिशयो लक्ष्यः, कमितरि स्नेहातिशयः प्रयोजनम्‌, परं तत्रापि लक्षणेव स्वीकृता भमोजराजेनेति लक्षयतीत्युक्त्याऽवक्ोयते । एतावता सिद्धमिदं यदिमे प्रयोजनांशमपि लक्षणवेद्यमेवेत्यभिदधाना भाक्तवादिनः सन्ति ।

भक्तिवादिनामियं परम्परेदानीमपि ग्रन्थेषु स्फुटं कम्यते, अतः “भाक्तमाहुस्तमन्ये' हत्यत्राहुरिति वतंमानकालेन निदंशः ।

अत्र घ्वनिकारमतं व्याचख्यौ रोचनकारः---यदपि मक्तिवादिभिर्मक्ति्व्वनिरिप्यक्तम्‌, तत्र जिज्ञास्यते यद्‌-

` -~ ----~--~>~ ~ ययक

१. भभिधावृत्तिमात्रकायाम्‌ । २. सरस्वतीकण्ठामरणे द्वितीयपरिच्छेदे । ३. तत्रैव ।

((-0. 3811101111811800 (1)1५6181)/ (0661100. 14111260 0 6810011

१४२ सरस्वती सुषमा [ ३० ब० ३-४ अ*

इन्द्रः शक्रः शतक्रतुरित्यादिवद्‌ भक्तिघ्वंनेः पर्यायः, उत पृथिव्या गन्धवत्तवमिव तदितरभेदवुद्धौ साधनं मक्तिष्वंने लक्षणम्‌ ? आहोस्वित्‌ काकवद्‌ देव्रदत्तगृहम्‌ इत्यत्र यथा काकः कदाचित्‌ सत्ततमात्रेण गृहस्यौप- लक्षणम्‌, तद्वद्‌ मक्तिघ्वंनेसुपखक्षणम्‌ ? तत्र न प्रथमः, ल्पभेदात्‌ । रूपभेदध्रेल्थम्‌--यत्र वाच्यवाचकौ वाच्याथं व्यतिरिक्त व्यङ्ग्यमथं तात्पयग प्रका शयतस्तत्र , व्यड्ग्यप्राधान्ये सत्ति ध्वनिव्यपदेशः, तदुक्तम्‌--““वाच्य- व्यतिरिक्तस्याथस्य वाच्यवाचकाभ्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यन्न व्यङ्ग्यप्राघान्ये स ध्वनिः" इति । तत्र तात्पर्यणेत्युक्त्या वक्त्रमिग्रायस्तस्मिन्चेवार्थे प्रतीयते, अतः प्रयोजनरूपोऽथं; सः । भक्तिस्तु केवछमुपचारः । उपचार भ्यवहारातिरयः । अर्थाद्‌ गुणयोगादनादि प्रयोगप्रवाहात्‌ प्रयोजनं वा किच्िदभिसन्धाय शब्दस्य प्रसिद्धमथमतिक्रम्य तत्सम्बद्धान्याथं प्रयोगो व्यवहारातिशयः । यदि मक्तिघ्वंनिच्वत्येकं तत्वम्‌ तदा-- ` परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गाद्मयत- स्तनोमध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्‌ । इदं व्यस्तन्यासं दलयभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्ग्याः सन्तापं वदति विसनीपत्रश्षयनम्‌२ ॥ इत्यत्र मक्त्वा स्याद्‌ ध्वनिर्वा, परमत्र वि्नीपत्रशयनं वदति इत्यनेन वदतिक्रियायाः कुत्वेन शयनं विवक्षितम्‌, तद्‌ न सङ्गच्छते, यतो हि वदधातुव्यंक्तवाचि वतते । व्यक्तवाक्‌ कश्चन चेतन एव मवति । शयनं त्वचेतनम्‌, अतः कथं वदेः कतं स्यादिति मूख्याथंबाधः। सादश्यसम्बन्धेन तस्य गमयतोत्य्थे लक्षणा । एवं गमयतीति लक्ष्यं लक्षयित्वा विरतायां

लक्षणायां सन्तापस्य स्फुटतया प्रतिपत्तिरूपप्रयोजनं ध्वनिना प्रतीयत इति मक्तेष्वंनेश्वात्र पृथक्‌ पथक्‌ सत्ता प्रतीयते, अतो न मक्तिष्वनिरिति ।

एवं मक्तिन्व॑नेकक्षणमपि न सम्मति, अब्याप्त्यतिग्याप्षिदोषग्रस्तत्वात्‌ । व्यङ्ग्यप्राधान्ये हि ध्वनिभंवति । यत्र व्यङ्ग्यकृतं महदसौष्ठवं नास्ति, तत्रापि प्रसिद्धचनुरोधात्‌ कवय उपचारेण ( खक्षणया ) व्यवहरन्ति । यथा “वदति बिसनौपत्रह्मयनम्‌" इ्यत्र॑व सन्तापस्य स्फुटतया प्रतिपत्तिङ्पप्रयाजनस्य स्फुटं ॒प्रतिपत्तर्वाच्यकल्पत्वादनादरणीयत्वं स्व्चब्दाभिधानेनापि ( स्फुटं प्रकाशयतीत्युक्त्याऽपि ) तत्प्रतिपत्तेः । धवनिस्तु--उक्त्यन्त राऽशक्यचार्त्वव्यक्तिहैतुः, भतो वदतीति पदे भक्तिरस्ति, ध्वनिर्नास्ति ।

अपि च सर्वथा प्रयोजनशून्यायां रूढिलक्षणायां लावण्यादिशब्दे ध्वनिसम्मावनाऽपि नास्ति, भक्तिरस्तीत्यतिन्याक्षिः ।

अन्या्ठिदोषोऽष्यस्ति- यदि भक्तिन्व॑नेलक्षणं स्यात्‌, तदा यत्र मक्तिनं स्यात्‌, तत्र घ्वनिरपि न स्यात्‌ । परमलक्षणाशून्येऽपि “शिखरिणी क्व नु नाम कियच्चरम्‌” इत्यादावमिषा- मूकघ्वनिरस्तीति न मक्तिव्वंनिलक्षणम्‌ ।

= - ~= = ---- ---~ ककः ज ज

१. ध्वन्याोकर प्रथमोद्योते १४ तमकारिकावृत्तौ । २. ध्व० छो० प्र० उ० ।

((-0. 981101111811800 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

मार्ग ० फा० पू० २० 2२ चि० | ध्वनिप्रसादनम्‌ १४३

जाम्‌, ध्वनेः कस्यचनेकस्य ( लक्षणामूलप्रभेदस्य ) मक्तिरूपलक्षणतया सम्भाव्यते नाम, न सर्वेषां प्रभेदानामिति ।

येऽप्यनाख्येयतावादिनस्तेऽपि न सम्यग्वादिनः, यतो हि "यत्नाथंः शब्दो वा" इत्यादिना सामान्यलक्षणे “अर्थान्तरे सडःक्रमितमत्यन्तं चा तिरस्कृतम्‌ इत्यादिना च विदोषलक्षणे कृतेऽपि यदि घ्वनेरनाख्येयत्वम्‌, तदा सर्वेषामपि वस्तुनामनाच्येयत्व प्रसक्तं स्यात्‌ । तथा च-

निद्रानिमीलितदृश्ो मदमन्थराया नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरथंकानि । अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्यास्ताभ्यक्षराणि हृदये किमपि रफुरन्ति ॥

इतिवदनयाऽतिशयोक्त्या ध्वनेः साररूपतां ख्यापयन्ति, तदा तेऽपि युक्ताभिधायिन इति ।

इत्थं भाक्तवादिनो द्विधा विमक्ताः सन्ति । प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया हि लाक्षणिकशब्द- प्रयोगः, अतो लक्षणया खक्ष्याथंबोधानन्तरं पूनकक्षणयेव प्रयो जनसम्प्रत्यय इत्येके ।

लक्ष्यप्रयोजन प्रतीतौ सूक्ष्मक्रमस्यानाकलनात्‌ तयोयुंगपदेव लक्षणेत्यपरे ।

अत्र॒भ्रकाशकारः- यस्य दोत्यपावनत्वातिश्यादिरूपप्रयोजनस्यानुमवमाधातुं वाचकं दाव्दमनाहत्य लाक्षणिकः शब्द आश्रीयते, तत्‌ प्रयोजनं शब्दव गम्यं शब्दस्य सम्भृतसामग्री- कत्वादनुमानस्य व्याप्त्यादिप्रतिसम्धानादिविलम्बेन विकम्बितत्वान्नानुमानगम्यम्‌ । किच्च, तथा सति गङ्खा्यथं एव लि द्धं सत्‌ शेत्यादिकमनुमापयतीति स्वीकायंम्‌ । न च तटे गङ्धातवं सिद्धम्‌, तत्पदप्रयोगविषयत्वे च न व्याक्षिग्राहुकं प्राणम्‌ । तत्कथमस्य लिङ्खता, अतः शब्देकगम्ये प्रयोजने शब्दस्य व्यञ्जनाहते नान्यो व्यापारः । तथा हि~ श्चैत्यपावनत्वादौ गङ्धादि्ब्दानां सङ्कृताभावादमिधायाश्च सङ्कतितार्थस्यव बोधनाद्‌ नामधा ।

तात्पयंविषयान्वयानुपपत्तौ सत्यां प्रयोजनममिसन्धाय मूख्याथं सम्बद्धम्थं प्रतिपादयन्ती लक्षणाऽपि प्रयोजनांशं न लक्षयति । यत्तो हि मुख्याथंमपमिधायाभिधायां विरतायां तात्पर्यान्विया- नुपपत्तौ सत्त्यां लक्षणा प्रवतंते, अतस्तात्पर्यान्वयोपयोगिनमथं मुख्याथंसम्बन्धेन लक्षयित्वा लक्षणोपक्षीणशक्तिः प्रयोजनांशवोधने न क्षमा ।

'गङ्खायां घोषः" इत्यत्रामिधया प्रवाहरूपोऽर्योऽमिधेयः । आधाराधेयमावसम्बन्धस्य प्रवाहुघोषयोरनुपपननत्वात्‌ । प्रसरन्ती लक्षणा विवक्षितसम्बन्धस्म्बन्धिनं मूख्या्थंसम्बद्धं लक्षयति । शत्यं पावनत्वं च नाधाराघेयमावसम्बन्धिप्रतियोग्यनुयो गिनी मवतः । अतः प्रवाहस्य सामीप्यसम्बन्धसम्बन्धिनं विवक्षितघम्बन्धप्रतियोगियोग्यं तटरूपमथं लक्षयित्वोपक्षीणा लक्षणा प्रयोजनांदां न लक्षयति ।

अपि च प्रथमं मुख्यार्थोपस्थितिः, ततो बाधप्रतिसन्धानम्‌, ततो लक्ष्याथज्ञानम्‌) ततः प्रयोजनांशप्रतीतिरिति क्रमः । एवं प्रयोजनं शत्यपावनत्वादिः, तदा लक्ष्यं स्याद्‌ यदा लक्ष्य स्तीरादिर्मख्योऽथंः ( गद्धापदामिवेयः ) स्यात्‌ । न च ती रादिगङ्गापदामिघेयः । तटाच्र्थ मुख्ये

१, वक्रोक्तिजीवितस्य प्रथमोन्मेषे ५१ तमः शोकः । २. मम्मटः का० प्र द्वि° उल्लासे 1

((-0. 9811041118/18010 (111५6151 0661100. [21411260 0 6810011

१४४ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ अ० `

सति तत्र॒ घोषाधिकरणत्वस्यासम्मवरूबाधोऽपि न । प्रवाहुसमवेतस्य श्ैत्यपावनत्वादिलूप- प्रयोजनेन तटस्य साक्षात्‌ सम्बन्धोऽपि नास्ति. । शैत्यपावनत्वादिप्रयोजने खक्षयितव्येऽन्यत्‌ प्रयोजनमपि नास्ति । प्रयोजनेऽमि प्रयोजनान्तरकल्पनायां तत्प्रयोजनानतरं कया चाब्दवृ्याऽव- गम्यते ? यदि लक्षणया, तदा तत्रापि प्रयोजनान्तरं देयम्‌, एवमनवस्थापात्तः ।

गद्धादिच्न्दः दीत्यपावनत्वादिप्रयोजनप्रततिपादने क्षीणसामर्थ्योऽपि न । यतो हि प्रयोजन प्रतिपत्तिस्तस्मादेव गद्धारब्दाद्‌ जापते, परं नाभिधया तत्र सद्केतामावात्‌ । नापि छक्षणया मुख्याथबाधादिहेतुत्रया मावात्‌ । अतो व्यापारान्तरं मृग्यम्‌ ।

न च प्रयोजनं तटगतं शेत्यपावनत्वज्ञानं लक्ष्यमेव, तन्न प्रयोजनान्तर घोपवृत्तिदयत्यादिः प्रतीतिरिति शङ्क्यम्‌ 1 घोषनिष्टशत्यादेः कया वृ्या प्रतीतिरिति च द्खायां लक्षणयत्थुत्तरे, तत्रापि प्रयोजनान्तरमित्यनवश्थापातात्‌ । न च वीजाडकुरन्यायेनवानस्था न दोपायेत्ति वाच्यम्‌, भ्रयोजनान्तरे लक्ष्ये तत्रापि प्रयो जनान्तरचिन्तायां मूलभूतलक्षणाप्रयोजनप्रतीत्यनापत्तेः । मूलक्ष. कारिण्या अनवस्याया दोषत्वेनामिधानात्‌ । तद्यथा--

मूलक्षतिकरीं चाहुरनवस्थां च दूषणम्‌ 11 इति ।

एवं पावनत्वादिकं प्रयोजनं न गद्धापदाभिधेयम्‌, गङ्गापदनिष्टसङ्खेता विषयत्वात्‌ । न च ॒तात्प्यवृत्तिवेद्यम्‌, पदाथंसंसगं मिन्नत्वात्‌ पदाथयोः स्रंसगं एव तात्पयंवृत्तिवे्यः, न.वा गङ्खापदलक्षणया लक्ष्यं लक्षणाजन्य्चानजनकसामग्री रहितत्वात्‌ 1

किच्च, गर्खापदस्य लक्षणावृत्तिस्तटमर्थं लक्षयित्वा पुनः प्रयोजनांशं लक्षयितुं न क्षमा “शब्दबुदधिकमणां विरभ्य व्थापाराभावः' इति न्यायात्‌ । अतो व्यञ्जना स्वीकार्येवेति प्रथमे निरस्ताः

अपरे श्रयोजनांशविशिष्टे लक्षये लक्षणाम _्गीकुवंस्ति । तेषामयं मावः-- "गङ्गायां घोषः" इत्युक्तं ॒तात्पयविषयीमूतप्रवाहधोषयोराधा राधेयमावसम्बन्धानुपपच्या प्रवाहुसम्बद्धे शत्यपावन- त्वादिविशिषटे तटे लक्षणा । न च प्रयोजनविशिष्टस्य लक्ष्यत्वे प्रयोजनामाव इति वाच्यम्‌, गङ्गातटे घोष इति वाक्यात्‌ केवलस्य तटस्याधारताप्रतीतेः "ग द्धायां घोषः इत्यनेन दत्यपावन- त्वादिविशिष्टतटस्येत्यधिकस्या्थंस्य प्रतीतेः प्रयोजनादिति ।

अत्रोच्यते--रोत्यपावनत्वादिविरिष्टे तटे लक्षणा न युक्ता 1 विशिष्टलक्षणायां लक्षणा- जन्यज्ञानस्यव फलन्ञानात्मकत्वाच्छेत्यपावनत्वादिज्ञानं लक्षणाजन्यज्ञानफरं न स्यात्‌ । यथा ज्ञानस्य विषयो ज्ञानादन्यः, एवं ज्ञानस्य फलमपि ज्ञानादन्यत्‌ । फलफलिनोः समसमय- समूत्पच्यसम्मवात्‌ ।

भाद्रमीमांसकादीनां मते प्रत्यक्षादिज्ञानस्य घटादिविषयः, धटप्रत्यक्षानन्तरं तस्मिन घटे ज्ञाततापरपर्याया प्रकटता जायते । सा प्रकटतेव घटज्ञानस्य फक यया घटज्ञानमनुमीयते ।

नेयायिकाश्च- घटज्ञाने जाते धटविषयकन्ञानवानहमिति । प्रतीतिरूपाऽनुग्यवसायापर- नाम्नीसंवित्तिर्ञातरि जायते, यया घटज्ञानस्य प्रामाण्यं मवति । अनयो ज्ञानं न स्वप्रकाश इति 1 एवं ज्ञात्रधमंः संवित्तिः प्रव्यक्षादिज्ञानस्य फलं ब्रुवते ।

((-0. 98111041111811800 (111५6151 (0661100. [1411260 0 6810011

मागं० फा० प° २०३२ वि० ] घ्वनिप्रसादनम्‌ १४५

वेदान्तिनश्च--घट प्रत्यक्षे जाते घटेऽन्नानात्मकावरणस्य मङ्खो मवति । स भावरणमङ्ख एव घटाभिन्यकितर्वेति घटज्ञानस्य फकमिति निगदन्ति । वेदान्तिप्रभाकरमीमांसकवैयाकरणा- छङ्कारिकाणां मते ज्ञानं स्वप्रकाश्च इति । एवं यथा प्रत्यक्षादिविषयफर्योः प्रत्यक्षादभिन्नत्वम्‌, तथा लक्ष्यज्ञानात्‌ तत्फलस्य पावनत्वादिज्ञानस्य भिन्नत्वमवश्यमवगन्तव्यम्‌, अतो विशिष्ट लक्षणा मवितुं नाहंति ॥ तदाहुमंम्मटमदाः--

ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्थदुदाहूतम्‌ । विशिष्टे लक्षणा नेवं विज्ञेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ इति 1

अत्र॒ सूत्राक्षरस्वारस्यैन ज्ञानस्य विषयोऽन्यः, फलच्चान्यदिति विषयफचयोर्मेद इति प्रतीयते, परमिदं न युक्तम्‌, यतो हि फलं द्विविधं मवति-जन्यं वा ज्ञाप्यं वा । अव्र शेत्यपावन- त्वादिफलं जन्यं चेत्‌, ताहि विशि्टलक्षणापक्षेऽपि शत्यपावनत्वादिज्ञानस्य लक्षणाजन्यज्ञानत्वाद्‌ विपयभेदसत्त्वाच्च ( फं ज्ञानं विषयो न ज्ञानमिति भेदसत्त्वाच्च ) शेत्यपावनतवादौ फरत्वमन्याहतमेव ।

अपि च मरद्घटोपादानमितीश्चवरगतोपादानप्रत्यक्षफरे घटादौ तद्विषयभेदासच्वाद्‌ व्यमिचरितश्चेति । यदि ज्ञाप्यं फलं तदा फलं तु प्रकटता संवित्ति्वेति दृष्टान्तविरोधस्तयोजंन्यत्व- रूपत्वादिति ।

अत्तो लक्षणया बोधिते तटादौ ये चंत्यपावनत्वादयो विलेषाः प्रतीयते, ते न लक्षणया गम्याः, अपि तु व्यञ्जनद्योतनव्वननादिपययिण व्यापारान्तरेण गम्याः ।

अवधेयम्‌--मम्मटाचार्यो लक्षणां ज्ञानल्पां मनुते, भतोौऽन्योऽर्थो यत्लक्ष्यते सा लक्षणेति लक्षणं लक्षयाश्चक्रं । भत्र यदित्ति क्रियाविश्ेषणमता यल्लक्ष्यते- ज्ञायते सा ज्ञ्तिरेव लक्षणेति, तन्मते लक्षणा ज्ञानरूपा सिद्धा । अत एव प्रयोजनविशिष्ट लक्षये लक्षणां निराकुर्वन्‌ सः “जानस्य विषयो ह्यन्यः कलमन्यदुदाहूतम्‌' इत्यवोचत्‌ ।

यदि तन्मते सक्षणा जानष्पा न स्यात्‌, तदा विशिष्लक्षणानिराकरणाय ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः इत्याद्युक्तिरनगंलशप्रकाप एव स्यात्‌ । ज्ञानल्पलक्षणेति स्वीकारे सत्येवेयमुक्तिः सङ्खच्छते ।

मीमांसकरपि--'अभिधेयाविनाभतप्रतीतिलंक्षणोच्यते' इति जक्षणाऽलक्षि । तेषामपि ज्ञानरूपैव लक्षणा 1 शक्यादशक्योपस्थितिलक्षणेति प्राचीनानां मते ज्ञानं लक्षणा, अतो लक्ष्यज्ञानं जनकम्‌, फलं तु तउजन्यमिति तयोः पौर्वापयंक्रमसत्त्वे विशिष्टे लक्षणा मवितुं नाहंतीत्युक्तिः सङ्घटते । परं वामनादयोऽन्ये नव्याः टोकाकारा लक्षणाममिधावच्छन्दग्यापारल्पां मन्वते, अतो यदिति ययेत्य्थंकमग्ययं मत्वा यया शब्दवृच्याऽन्योऽर्यो लक्ष्यते सा शन्दवृत्तिलक्षणेति । एवम्‌--'अभिषेयाविनाभतप्रतीतिलक्षणोच्यते' इत्यत्रापि प्रतीयतेऽनयेति प्रतीतिरिति प्रतीति- करणमृता वृत्िलक्षणेति व्याचक्षते ।

((-0. 98111041111811810 (111५6151 (0661100. [14111260 0 66810011

१४६ सारस्वती सुषमा [ ३० व° ३-४ अ०

अत एव विहवनाथः- मुख्यार्थबाधे तदयक्तो ययाऽन्योर्थः प्रतीयते । रूढेः प्रयोजनाद्‌ वासो लक्षणाशक्तिरपिता '।१ इति । छक्षणा लक्षणे ययेति तृतोयान्तं पदमुपादद्े। तषां मते विशिष्टे छक्षणास्वीकारे करि बाधकमिति चिन्तायां प्रदीपकारा्योर ब्रुवते यत्‌-तात्पयंविषयान्वयानुपपत्तौ सत्यां लक्षणा प्रवतंते, अतस्तदन्वयिनम्थं लक्षयित्वा विरता सती प्रयोजनांदां न लक्षयति। यथां

'गङ्कायां घोषः" इत्यत्र प्रवाहघोषयोराधाराधेयमा वसम्बन्धानुपपत्तौ प्रसरन्ती लक्षणा तत्सम्बन्ध- प्रतियोगियोग्यं तटमेव लक्षयति, नान्यत्‌ प्रयोजनादिकम्‌ ।

न च यथा तापापहतु कृतश्वन्दनङेपस्तापमपहरति शत्यमप्याधत्ते तथैव, तात्पयविषया- न्वयानुपपत्तौ इता लक्षणाऽन्वयोपपत्तियोग्यम्थं लक्षयित्वा प्रयोजनांश्रमपि लक्षयेत्‌ चेत्‌, का क्षतिरिति वाच्यम्‌, चन्दनं स्वसन्निधिमात्रेणोमयं करोतीति तत्‌ स्वभावसिडम्‌, परं लक्षणा यावती पनुपपत्ति परिहतृमुपासिता, तावतीमेव परिहरतीति दशन्तदार्शन्तिकयोर्वषम्थात्‌ ।

न च प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया समुपासिता लक्षणा प्रयोजनांशविशिष्टं रक्षय प्रतिपादयेदिति वाच्यम्‌, शत्यपावनत्वादिविणिष्टे तटे लक्ष्ये सत्ति शँत्यपावनत्वादीनां वि्ेषणानां

लक्ष्यस्य ( तटस्य }) असाधारणधर त्वापत्तेः । शत्यादिकं नाक्षाधारणो धममंस्तटस्येति न विशिष्टे लक्षणेति दिक्‌ ।

आचायक्ुन्तकश्च- पुनरेवं सवतो भावेन सिद्धं घ्वनिमपलपितुं यदा न पारयामास, तदाऽ ङ्ारसम्प्रदायामिम्‌तत्वात्‌ तं व्वनिमेव वक्रोक्तिनाम्ना निजगाद । घ्वनिकारप्रतिपादितान्‌ सर्वानू ध्वनिभेदाश्च यथास्वं जग्राह । तद्यथा-- उभावेतावलद्कार्या तयोः पुनरलङ कृतिः । वक्रोक्तिरेव वेदश्ध्यभङ्खीभणितिखूच्यते ॥3 इति । अर्थात्‌ शब्दार्थावङ्खायंतया स स्वीकरोति तयोश्रालङ्कृतिः पुनरेका वक्रोक्तिरेव । वक्रोक्तिशच भ्रसिद्धामिधानव्यत्िरिक्ता विचित्राऽमिधेव । सा च षड्विधा-- (क) वणं विन्यासवक्रता । । (ख) पदपूर्वार्धवक्रता । (ग) प्रत्ययाश्रयवक्रता । (ष) वाक्यवक्रता । (ड) प्रकरणवक्रता । (च) प्रबन्धवक्रता इति च ।

१. सा० दण० द्वि° पर । २. काग्यप्रदीपे दवि उ०। ३. वक्रोक्तिजीविते प्रथमोन्मेषे १० तमा कारिका ।

((-0. 9811101111811810 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

मार्गे° फा० पू० २०३२ वि० ] ध्वनिप्रसादनम्‌ १४७

यथाऽऽनन्दवधंनोऽङ्कारविनिवेशने समीक्षां निदिदेश, तथव वणं विन्यासवक्रतानिरूपणे कुन्तकोऽप्यादिदेश । अग्रे च स्वयं शब्दशक्तिमूकानुरणनरूपन्यङ्‌ग्यपदध्वनेर्वाक्ियघ्वनेर्वा विषयतया तृतीयपर्यायवक्रतां निदिदेश 1 तद्यथा--

इत्थं जडे जगति को नु वृहत्प्रमाणक्णंः करी ननु भवेद्‌ ध्वनितस्य पात्रम्‌ । इत्यागतं क्षटिति योऽलिनमुन्ममाथ मातङ्ग एव किमतः परमुच्यतेऽसो ॥ अत्र मातङ्कशब्दः प्रस्तुते वारणे वतते । शिष्टया वृत्या चण्डाललक्षणस्याप्रस्तुतस्य वस्तुनः प्रतीतिमुत्पादयनू रूपकालङ्कारच्छायां संस्पर्शात्‌ पर्यायवक्रतां पुष्णाति स एवाऽयम्‌, स वाऽयं वेति । इत्थं सर्वान्‌ ध्वनिभेदानल_्का रांश्च वक्रोक्तावन्तर्मावयामास । यदवोचत्‌-

वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो भिद्यते यः सहस्रधा । यत्राऽलद्कारवर्गोऽसी सर्वोऽप्यन्तर्भविष्यतिः? ॥ इति महिममटू्च घतं ( व्यङ्ग्यमर्थम्‌ ) स्वीकरोति । परं ध्वननं ध्वनिम्‌ ( व्यञ्जनाम्‌ ) नोररीकरोति । व्यङ्ग्यमथंमनुमेयं साधयति । यथा-सर्वेस्येव व्वनेरनुमानेऽन्तर्मावं कतु व्यक्तिविवेकाख्यं प्रन्थमारममाणः स्वयं प्रतिजानीते । वदति च-'सवं एव शाब्दो व्यवहार। साघ्यक्ताधनभावगमंतया प्रायेणानुमानरूपोऽभ्युपगन्तव्यः3' \ति । अन्यच्च-- राब्दस्थेकाऽभिधाशक्ति रथस्थे केव लिङ्खता । न व्यजन कत्वमनयोः समस्तोत्युपपादितम्‌* ॥ इति । तन्मते वस्त्वलङ्कारध्वन्योर्वाच्यग्यङग्ययोः क्रमस्य संलक्ष्यत्वात्‌ तयोरविनामावाद्‌ वाच्येन व्यङ्ग्योऽनुमीयते । परं रसध्वनेस्त्वसंलक्ष्यक्रमतया तत्र वाच्येन उह सम्बन्धादीनां स्मरणलेशोऽपि न सह्यः । . अतः कथं सोऽनुमेय इति न शङ्क्यम्‌, ध्वनिकारेण स्वयं तत्रापि क्रमस्य समधथितत्वात्‌ । तथ्राहि-- नन हि विमावानुभावनव्यमिचारिण एव रसा इति कस्य- चिदवगमः । अत एव विमावादिश्रतीत्यविनामाविनीरसादीनां प्रतीतिरिति तस्प्रतीत्योः कायं. कारणमावेनाऽवस्थानात्‌ क्रमोऽवश्यं भावी" इति^ । मतस्यास्य मम्भटो हेतोरनंकान्तिकविरुद्धासिद्धसत्तवादिभिरनिश्चयान्नानुमितिरिति, विश्वनाथश्च ° नानुमानं रसादीनामित्यादिना बहुशः खण्डनं कृ तवन्ताविति तत एव ज्ञेयम्‌ । अत्र राजानको रुय्यकस्तर्र॑वाह टीकायाम्‌<--“विभावादिरूपनिमित्तप्रती तिके निमित्तिनो रसादेः प्रतोतिर्नास्स्येतावता व्यङ्ग्यत्वं रसादे्नोपिपद्यते' । गम्यत्वं पुनरूपपद्यत इत्यनुमिति-

१. व० जी० द्वि° उ० ३५ तमः श्चो° । २. व० जी० प्रज उ० २० तमा का०। ३. व्य० विण प्र° विमश्ं। ४. व्य० वि० प्र° वि० २७ तमः सण शरोऽ । ५. व्य० वि० प्र° वि० उद्धतम्‌ । ६. का० प्र° प०उ०। ७. सा० द० प० प० 1 ८. व्य० वि० प्र° वि टीकायाम्‌ । घ

((-0. 981110411118118010 (111५6151 0661100. 1411260 0 6810011

१४८ सारस्वती सुषमा [ ३० व०-३-४ म°

चादिनोऽमिमतिः 1॥ एतदस्माभिरपि व्यक्तिवादिभिर्नापह्ल यते, घटप्रदीपादिदृ्टान्तेन तथा साधितत्वात्‌-1 परं व्यङ्ग्यस्य रसादे प्रतिपत्तिकाले व्यञ्जकस्य विमावादेः प्रत्तिपत्तिनं निवत्ते, न वा पृथगनुभूयते; अपि तु तत्सहमावेन रसदेः प्रतीतिः । व्यञ्जकप्रतीतिकाछे व्यङ्ग्यप्रतीति- नियतेत्यस्माकं नायः 1 व्यङ्गयप्रतीतिकाके तु नियमेन व्यञ्जकप्रतीत्तिः, अतोऽक्रमत्वं व्यङ्ग्य- व्यञ्जकमावश्च समथितं मवति तथा ह्येवमुक्तं॑ध्वनिकारेण--"न हि व्यङ्ग्ये प्रतीयमाने वाच्यब॒द्धिर्दृरोभवति, वाच्याविनाभावेन तस्य भरकाशनात्‌' इत्यादि । न त्वेवम्‌- न हि वाच्ये प्रतीयमाने व्यङ्ग्यवुद्धिर्द्रीभवति इति ।

गम्यगमकमावप्रयोजकोऽविनामावोऽन्यो यत्र गम्यस्य गमकोपरागो न प्रतीयते ।.ग्यङ्गय्‌- न्यञ्जकमावसाधकोऽविनामावोऽन्याहयः, यत्र प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकोपरागः प्रतीयते । मतो रसादयो व्यङ्ग्या एव 1

अपि च रत्यादिस्थाय्येव रसः । परं नानुकार्यानुकतूंगतः, अपि तु स॒हृदयगतः । स च नानुमितिविषयः । अनुकत्ंगतोऽनुमितिविषयश्वेत्‌, न स॒ रसपदवीमधिरोहति । सहृदयानामेव चवयितृत्वाच्चवंणाऽनुप्राणत्वाच्च रसस्य सहृदयगत एव रसः । अतो रसस्य मुख्यं व्यङ्ग्यत्वं नौपचारिकम्‌, रस्यमानतासारत्वाच्च न छरत्रि मत्वम्‌ । |

वस्त्वछङ्कारष्वन्योरपि तृतीयकक्षानिक्षिक्षयोरथंयोर्नाभिधया, न वा लक्षणया प्रतीति- स्तद्थं व्यञ्जनाग्यापारोऽवदयमभ्युपगन्तव्यः ।

नच वाच्यप्रतीतिकाके व्यङ्ग्यस्य प्रतोतिनस्तीति कथं व्यङ्ग्यत्वम्‌ ? व्यङ्ग्य प्रतीतिकारे वाच्यस्यापि प्रकाणकस्य प्रतोतः । वाच्यकाङे व्यङ्ग्याग्रतीतिनं दूषणम्‌ । चरम धामिक' इत्यादौ विशढस्यापि व्यङ्ग्यस्य प्रकाणकत्वेन वाच्य्रती तेरदोषात्‌ । ^ मपि च-जातिपकलाण्डरन्यायेन सहूदयस्यव निगृहिततया काब्यार्थस्य प्रकटनाद्‌ व्यक्ति- वा चोयुक्तिरेव समीचीनेति । | „=

समीक्षा- प्राचीना आलङ्कारिका रसादीन्‌ व्यङ्ग्यानर्धानान्ञासिप्रिति वक्त न एक्यत, परं तानु केचनालद्कार रूपतया, केचन गणरूपतया स्वोचक्रिरे । तत्र॒ मामह-दण्ड्प्रभृतयो रसं रसवदल्कारख्पेण, माव प्रेयोऽलङ्कारतया, रसामासं मावामासं चोजंस्विरूपतया,. मावशचान्ति च समाहिताऽकङ्कार रूपतया निख्पयाच्वक्कुः । |

यद्यपि-ऊजंस्विसमाहितयोलक्षणेन ( दण्डप्रोवतेन ) स्पष्टं तथा न प्रतीयते, तथाप्य दाहरणविवेचनेन तथा निदचीयते । दण्डी तु माधुयं निरूपयननाह-- `

मघुरं रसवद्वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः । येन माद्यन्ति धोमन्तो मधुनेव मधुव्रताः? ॥ इति ।

अपि चानुप्रासमपि रसावहं प्रशंषति, यथा--सानुप्रासा रसवहार' 1 किच्च सर्वषवप्य- लद्कारेषु रसाभिरव्यक्ति वाञ्छति, यथा-- कामं सर्वोऽप्यल्कारो रसमर्थे निषिच्चतु*' इस्यादिना ।

१. का० दर प्र° प० ५१ तमः इलो° । २. तत्रव ५२ तमस्य चतुथंचरणः । ३. तत्रव ६२ तमः ।

((--0. 9811101111811800 (111५6151 (0661100. [1411260 0 66810011

मार्गं० फा० पू० २०३२ वि०] ध्वनिप्रसादनम्‌ १४९

अन्यत्र चामिधया रतिनिवेदनं ग्राम्पदोपद्शटतया वैरस्थाय मनुते । विदग्धजनग्यवहायम- ग्राम्यमथ रसावहं मनुते । यधा-

कामं कनदषपंचाण्डाखो गयि वामाक्षि निर्दयः । त्वयि निर्मत्सरो दिष्टयेत्यग्राम्योऽर्थो "रसावहः ॥ इति । अत्रार्थो रसावह्‌ इति प्रतिपादनेनेदमवसोयते यदथंसामर्ध्याद्‌ रसप्रतीतिरिति ।

एवं रसवदलकङ्कारोदाहरणे !सं वावन्ती म्रा लव्वा कथमत्रैव जन्मनि" इत्यत्रापि “रूप- बाहुल्ययोगेन रतिः श्डुङ्कारतां गता' इत्याद्यमिदधद्‌विमावादिसम्बन्धेनेव रसा्मिष्यक्ति स्वीकरोति, न वाच्यतया, यतो हि रूपवाहृत्ययोगेनेत्यस्य प्रक्रृश्वि मावादिसम्बन्ेनेत्य्थः 1 रसवदल्कारं लक्षयन्नपि !रसवद्‌ रक्पेशलम्‌' इत्याह । एवं सर्वान्‌ रसानलङ्कारतयोदा जहार । वामनोऽप्यथेगृणं कान्ति लक्षयन्‌ सूत्रयामास -दीक्षरसत्वं कान्तिः" इति । उदाजहार च-- प्रेयान्‌ सोऽयमपाकृतः सश्ञपथं पादानतः कान्तया । द्वित्राण्येव पदानि वास्तमवनाद्‌ यावन्न यात्युन्मनाः ॥। तावसप्रच्युतपाणिततम्पुरगलन्नीवीनिबन्धं धृतः । वाच्रित्वेव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा ग्गतिः 11 इति । अत्र श्णङ्खाररसो दीष्च एतावता कान्तिगृणः। परमत्र श्युङ्गारशन्दो रसादिशब्दो वा नोपात्तः, अपि तु विभावादय उपात्ताः, अतो रसो न वाच्य इत्ति निरचप्रचम्‌ । न वा लक्ष्यः, मुख्याथं ्राधादिदैत्व मावात्‌ । एवं रसादीन्‌ सवं आचार्या मन्वते । आग्नेये तु "वाग्वेदरव्यभ्रधानेऽपि रस एवात्र जीवितम्‌' इत्युक्तम्‌ । महिमापि "वाक्यस्याङ्कखिनि रसादिरूपे. न कस्यचिद्विमतिः' इत्युदाजहार । भलङ्कार- सवंस्वकारोऽपि प्राचीलान्रु मामहादीनल का रपक्षे निक्षिप्ततया रसादीन्‌ मन्वानानू व्याजहार । वस्तुतो व्यङग्चस्याथंस्यापामरप्रतीतिरिति लोकिकव्यवहारादप्यनुभूयते । अतो व्वनौ ( व्यङ्ग्येऽर्थे ) न कस्यचिद्धिमतिः । परं मीमांसका दी्ंदीधंतरामिधा- व्यापारेण, भटनायको मोजकत्वभ्यापारेण, धनिकधनञ्जयौ तात्पर्येण, ( अत्र तात्पयंममिधेव ) मुक्रलमद-मटुलोल्कटग्रभृतयोऽप्यमिधाव्यापारेण . मोज राजस्तु लक्षणामृष्वनि लक्षणयाऽभिधा- मृखमभिधया, वक्रोक्तिजीवितकारो वक्रोक्त्या, अर्थाद्‌ विचित्रामिधया वेद्यं ग्यङ्ग्यमङ्खीकु्व॑न्ति । ते च व्यञ्जनाव्यापार विवदन्ते! तत्र मटुनायकस्य मोगङत्वं कुन्तकस्य विचित्राऽभिधा- " ठवयञ्जनानतिरिक्तैव नाममात्र विवादः। तात्पयशक्तेः संसगं बोधयित्वोपक्षयाद धनिक- ; धनञ्जयो निरस्तो ॥ अन्ये चाभिधावेद्यवादिनः स्वरूपसङ्ख्याप्रतीतिकाकादीनां भेदादमिधेयतो भिन्नो व्यङ्ग्य इति पूवमुपपादितत्वान्तिरस्ताः ।

१. तत्रव ६४ तमः इटो ० । २. का० दण द्वि° १० २८० तमः इरो० । ३. का० क० सू० मधि० ३ अ० १ सूव्र° १४। ४. तत्रंव 1

((-0. 9811041118/18010 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

१ ५० सारस्वती सुषमा ] ३० व° ३-४ अ०

भाक्तवादिनोऽनुपदमेव पूवं निराकृताः । तत्रानुमानवादी महिमाऽपि पूर्वाचार्येमस्मटादिभिवंहुश्लो निराकृतः, तथापि प्रष्टव्यो यद्‌ मवतोच्यते यच्छब्दे एकंव शवितः । एकस्मिन्‌ विभिन्नाः शक्तयः परस्परनिरपेक्षा युगपदेव प्रवृत्ता मवन्ति । यथा अग्नौ दाहकता-पाचकता-प्रकाशिकाञ्च शवतयः । अर्थादग्नियुंगपदेवेन्धनं दहति, तन्दुलं पाचयति, प्रकाशयति च ।* शब्दे त्वभिधालक्षणादिका नैताहशाः, अपि तु परस्पर- सपक्षाः क्रमश्च प्रवृत्ता मवन्ति । अभिधया प्रतिपादितस्याथंस्य बधे सति लक्षणया तत्सम्बद्धोऽ- न्योऽ्यो लक्ष्यते । ततो जाते लक्ष्याथंवोधे प्रयोजन प्रतिपच्यथे व्यञ्जना प्रवतंते इति न शब्देऽ नेकाः एक्तयः, अपि त्वभिधैवेका शवितरन्येऽर्या अनुमेया इत्ति । तत्र कि मानम्‌ ? प्रति मनुष्यं ज्ञानेच्छाक्रि याशक्तयः सन्ति । ताः परस्परसपिक्षाः क्रमशश्च प्रवृत्ता मव्रन्ति। ` थमं जानाति, तत इच्छति, ततो यतत इति । एवं चन्दने तापदामकत्वरशवितः, रशत्याधानशविततश्च परस्परं सपक्षे क्रमशः प्रव॒त्ते मवतः । प्रथमं तापशान्तिः, परं दौत्याधानं च भवतः । अपि च "गङ्गायां घोषः' इत्युक्तौ गङ्खापदलक्षये तटे यच्छेत्यपा वनत्वादिप्रतीतिस्तत्कथमनु- मेयम्‌ ? का तत्र व्याक्षिः? “यद्‌ यद्‌ गङ्धापदवाच्यम्‌, तत्तच्छैत्यादिविशिष्टमिति चेत्‌, लक्ष्ये तटेऽ- ग्यापनाद्‌ यद्‌ यद्‌ गङ्खापदलक्ष्यमित्युक्तौ वाच्येऽव्यापनात्‌' अतो यद्‌ यद्‌ गद्धापदप्रतिपादयम्‌, तत्तच्छं त्यादिविशिष्टमित्युक्तौ, कस्यचन मागंशोधकस्य ( माजंनीकमंकरस्य ) ग द्धेत्यमिधानं सोऽपि गङ्कापदप्रतिपाद्यः, परं न स दौत्यपाव्रनत्वादिविशिष्ट इति कथं व्या्षिग्रहुः ? अपि च प्रत्यक्षमेव ज्ञानं चमत्कारजनकम्‌, नानुमितमिति कथमनुमितो रस आनन्द- मयः । किच रसमनुमवामीत्यनुत्यवस्षायः सर्वेषां सहृदयानां नानुमिनोमोति । अपि चानुमितः पदार्थो लौकिक एवातस्तेभ्यो रतिशोकादिभ्यो टौकरिक।: सुखदुःखादयो जायन्तां नाम नाऽ- लौकिकानन्दमयो रसास्व।द इति । स्वयं महिमाऽस्यां विचिकित्सायां च वस्तुस्वमावेन परिहरनर प्रमाणयति मरतम्‌; यथा- भा संयोजनान्यङ्ग्यपरसं वित्तिगोचरः । आस्वादनातमानुभवो रसः काव्यार्ण उच्यते ॥ इति । परमत्र व्यङ्ग्य आस्वादनात्माऽनु मवात्मकश्च रसः प्रतिपादितः, नानुमेयः परोक्षात्मक इति । अत एव रसानुमितिपक्षवादिनं ताकिक शरीशङ्कुकं महटुनायकादय आचार्या नादद्विरे । अपि च काव्यादेव रसादयोऽभिग्यञ्जन्ते, अतः कथन सम्बन्धोऽवदयं वाच्यः । सच व्यङ्ग्यव्यञ्जकमाव एव, नान्यः कश्चन । अपि चानुमायां निपूणेनापि केनचिञ्जरन्मीमांसकेन यद्रसो नास्वाद्यते, तत्र को हेतुः! सहूदयंविदग्धैरनुभूयते निर्वासनैर्नानुभूयत इत्यत्र मानं किं स्यात्‌ अतस्त्रिविधोऽपि व्यङ्ग्यो नानुमया गताथं इति ग्यञ्जना तदथंम वद्यं स्वीकतव्येति शिवम्‌ ।

१. का० विण प्र० वि०। ¢ २. व्य० वि० प्र° वि° उद्धूतम्‌ मरतमतम्‌ ।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 68104011

भ ज भ कको ज „3 जित क, चोद). कः कतः ॐ आजनने, [ " 0 रै क कचि = = ऋ = 1 क ` स क क

व= नोः क क कग = करज -करक9 9 5 > >

(

‡ ।

सरवङ्षाया अल्डङ्तिविवेचनपरीकश्चणम्‌ श्रीशशिधरशमा, वाचस्पतिः पञ्चापविश्चविद्यालये प्राध्यापकः

मस्ति खलु सकलशस्त्रकूलद्धुषा (सवं ङ्कुषा'अमिधाना महाकविराजिराजस्य माधस्य शिजुपाक्वधः' नाम गुणगणधाम काव्यरत्नमधिङृत्य कृता पदवाक्यप्रमाणपारावारपार ङ्गतस्य सुमतस्य कोलाचलसूरेविद्रत्सहृदयमण्डलीनाथस्य मल्लिनाथस्य टीका ।

सतीष्वपि विविधासु काव्योत्तमस्याऽस्य धन्याख्यापु व्याख्यासु सकलटयास्व्रस्रवपधीनतया केवयितुरएशयस्याश्ञेषतया स्फोरकतया च सवंङ्कपेव तषु सर्वा निकपायते^, अतएव च तुषारमहीधरादारभ्य दक्षिणाणंवं यावदस्या्टोकायाः दतान्दीम्यः प्रचरत्यव्याहतः प्रसरः। स्वयं मत्लिनाथोऽस्या विषये धीरगभीरया गिरा सद््धिरते स्म--

ये शब्दा्थपरीक्षणप्रणयिनो ये वा गुणाऽलङक्रिया। शिक्षाकौतुकिनो विहृतुंमनसो ये च ध्वनेरध्वनि । क्षुभ्यनडधावतरङ््िते रसघुधापूरे भिमङ्क्षन्ति ये। तेषामेव कृते करोमि विवृत माघस्य सवङ्कुषाम्‌२ ॥ इदश्च भूताथंवचनं यदत्युक्तलेशोऽपि न स्पृशतीति विशेषविदोऽविरोषेण सम्मन्वते । तत्राऽपि चाऽलद्कारशस्त्रे तस्य भूयानेवादरो वांशिको च प्रौढिः- यत्‌ तस्य तनुजनुषावपि तादृशवेवेति तदीयकनिष्ठसूनुना कतया प्रतापसद्रीयस्याऽछङ्कारागमाऽकङ्का रायमाणस्य ग्रन्थस्य रत्नापणाख्याया व्याख्याया अवरोकनेनाऽवसीयते । स्थाने स्थाने मामह्‌-णद्रट-दण्डि-वामनाऽ- लङ्कारसर्वंस्व-कान्यप्रकाश-साहित्यदपंणादीनाकरग्रन्थानु समूट्जिखन्नामूखचूलमविलाकङ्कारा- गममार्भिकतां स्वस्य स आविस्तरां करोतीव । पञ्चमहाकान्यानां प्रामाणिकं व्याख्यानमधिजिग- मिषूणां सवंङ्कुषेव परमं प्रमाणपदमधिरूढाः । तत्र॒ स्वंङ्कुषाकारः खलु धौरेयः श्रद्धेयानामित्यत्र नास्ति विप्रतिपत्तिः । सन्तितु तत्रापि तादशान्यपि स्थानि यत्राऽऽलङ्कारिकसरण्या दुरम समर्थनम्‌ । तेषु कतिचन स्थलानि स्थाकीपुलाकन्यायेन नयनविषयतां नेतुमहंन्ति नयज्ञाः । तथाहि--

भियः पतिः श्नीमति शासितुं जगजञ्जगन्तिवासो वसुदेवसश्चति । वसन्‌ ददर्ाऽवतरन्तमम्बराद्‌ हिरण्यगभङ्गिमुवं मुनि हरिः ॥

१. एतस्य काव्यस्य वह्मययष्टीकाः सन्ति, परं तापु सर्वा मध्ये महामहोपाध्यायकोकाचल- मत्लिनाथसुरिविरचितायाः स्वंङ्कषायाशीकाया एव गुणगणगम्भीरतया काग्याश्चयस्ये- तरापेक्षया स्प प्रकटीकरणाच्च बाहुल्येन प्रचारो दृष्यत ।

२. शिदुपाकवधम्‌, निणंयसागरसंस्करणे प्रस्तावः, प° २ सवंङ्काषाया उपक्रमः ६।

३. शिद्ुपालवधमहाकाव्यम्‌-निणंयसागरीये संस्करणे, प° १।

((-0. 9811041118/1800 (111५6151 0661100. [1011260 0 6810011

१५२ सारस्वती सुषमा [ ३० व० ३.४ अं°

इतीदं गुणगणाद्यस्य काव्यरत्नस्याऽस्याऽऽयं पद्यम्‌ ।

अत्र॒ (जगञ्जगद्‌' इति सछ्रद्‌ व्यञ्जनद्वयसाहदयाद्‌ वृत्त्यनुप्रासममिप्रैति स्वंङ्क- घाकारः? । तत्र “पतिः श्रीमति", “वसुद्रैवसंश्नि वसम /तरन्तमम्बराद्धिरण्य' इत्यादौ तकारसकाररेफादेरसकृदावतत्या स्ताद्‌ वृत्त्यनुप्रासः । “जगज्जगद्‌" इत्यत्र तु राब्दस्या्थंस्य चाऽऽवृत्तिः, तात्प्ंमात्रे भेदः, तस्माल्लाटानुप्रास एव वक्तुमुचितः । (शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पयमात्रतः'२ इति तल्लक्षणकक्षीकारात्‌ 1 एतदेव दपंणकारेणान्ववादि-- “शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे त।त्पयमाघ्रतः3' इति ।

अनुप्रासः सामान्यम्‌, वृत्तिच्छेकलाटादयश्च वि्ेषाः। तेषां व्यवस्थितविपयकतेव सककालद्कारागमविप्लवापत्तेयुक्ता, न पुनः साद्धुयम्‌ । आलङ्कारिकवरस्य मह्‌।महोपाघ्याय- हरिदासभदाचा्यंस्य मतेऽप्यत्र लाटानुप्रास एव । जगन्निवासस्य जगदेकदेशनिवासित्वमिति 'विरोधञ्चेति च “सूरिवरः । तत्र "विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः" इति लक्षणलक्षि- तत्वात्‌ सत्यमत्र सत्त्वं विरोधस्य, न तु तस्य वाचकम्‌ ( योतकम्‌ }) किमपि पदमत्र दत्तमिति, स व्यङ्ग्यं एव सम्मवति, न वाच्यः । अत एव--

अलद्भारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्‌ यत्रावभासते । ध्प्रघानत्वेन स ज्ञेयः श्ाब्दश्चक्त्युूवो द्विवा ॥ ` दाब्दरक्तयनुरणनरूपग्यङ्ग्यस्य प्रथमभेदोदाहरणानामन्यतमतया मान्यतमानामग्रेसरो मम्मटमटुः- तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिश्ाकरृद्‌ विभो मधुरलोलः । मतिमानतच्ववृत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीविभाति भवान्‌ ।

इत्यत्र कैकस्य द्विपदत्वे विरोधामासः । अभितः समितः प्रापेरुत्कर्षहूषंद भभो । अहितः सहितः साधु यशोभिरसतामसि ।॥ इति । अत्रापि विरोधामास इत्यव्याजं व्याजहार 1

१. निणंयस्ागरीये सवंङ्कषासहिते शिशुपाङवघे प° १।

२. काव्यप्रकाशः ९।८२ ।

३. साहित्यदपंणः ।

४. समाघुरीके शिदयुपाछववे १८८२ प्रकाशिते ।

५. वेद्कुटेश्वरीये संस्करणे प° २।

६. काव्यप्रकादा--४।३८ ।

७. स एव-४।३८ । उदाहरणद्वयेऽपि वृत्तौ विरोधाभास इत्यस्य ब्यङ्ग्य इति शोषः । स्पष्ट्चेदं प्रायः सर्वेष्वेव भकाशव्यास्यानेषु ।

((-0. 98111041111811800 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

9 1 1 | । || |

8.4६ ३;

भाग० फा० पु० २०३२ वि० ] सर्वङ्कुषाया अलङकृतिविवेचनपरीक्षणम्‌ १५३

सहदयहूदयानन्दवर्धनः श्रीमदानन्दवर्धनर्च-- आक्षिप्त एवाऽलङ्कारः शब्दश्ञ््या प्रकाशते । यस्मिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युःूवो हि सः१ ॥

इत्येतन्निदशंनत्वेन विरोधालद्धारस्य ध्वनि शब्दश्चक्टधृदधवमनुरणनरूपं . विशदयितुं स्थाण्वीइवरजनपदवणंनपरां मटुवाणस्य वाणीमुदाहरति स्म- |

यत्र च मत्तमातङ्खगामिन्यः शीकवत्यश्च गौर्यो विभवरताइच, दयामाः पद्मरागिण्य्च, धवलद्विजशुचिवदना, मदिरामोदिद्वसनाइच, चन्दरकान्तवपुपः शिरीषकोमलाङ्ग्यङ्च, अभ्रुजद्ध- गम्याः कच्चुकिन्यश्च, पृथुकलत्रधियो दरिद्रमध्यकलिताई्च, ला वण्यवत्यो मधुरमापिण्यञ््च प्रमत्ताः प्रसन्नोञ्ज्वकरागाइ्च, अकोदुकाः प्रौढाञ्च प्रमदाः" । स्वीयां च-- सर्वेकरशरणभक्षयमधीशमीश्षं चियां हरि कृष्णम्‌ । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमतचक्रधरम्‌* ॥ इति । तस्माद्‌ व्यङ्ग्य एवाऽ्र॒ भवेद्‌ विरोधः, न वाच्यः । वाच्याङुङ्कारप्रवाहे तु सवंद्षाः कारोऽमुं व्याजहार । न च वाच्यब्यङ्ग्ययोरविशेपेणोक्तियुज्यते विद्ेषविद्रुषाम्‌ । नः च वाच्यः गम्ययोविशेषं न॒विदा्वकार सवंङ्कुपाकार इति शक्यं वक्तम्‌, स्थरे स्थले तेन ॒वित्रिच्य तयो- दशनात्‌ 1 दिङ्माव्रमुदाह्नियते-- नवचन्द्रिकाकुघुभकीणंतमःकवरीमृतो मक्यजाद्रभिव । ददृ्ञे जलाटतक्षारि हृरेहुरितो मृखे तुहिनरहिमदलम्‌+ ॥ इत्यत्र "इन्दुदरस्यानुपात्तनिजधावल्थगुणनिमित्तमलयजाद्रं्वपुणस्वल्पोसप्रक्षेति-- अवधायं कायंगुरुताममवन्न भयाय सान्द्रतमसन्तभसम्‌ । सुतनोः स्तनो च दयितोपगमे तनुरोमराजिपयवेषयवेः ॥ इति ।

अत्रापि च--

“अन्न सन्तमसकुचयोः कामनिमित्ते भयकम्पानुदये कायगौरवावधारणहेतुकत्वोसरेक्षेयमतेन व्यज्यते" इति वाच्यतास्यञे सामान्यत उल्टिखन्नपि व्यद्ग्यतायां तथा निदिशत्येव सः । एकर्व॑व स्थके-- `

स्यगित।म्बरक्षितितजे परितस्तिमिरे जयस्य दृशमन्धयति ।

दधिरे रसाञ्जनमपुवंमतः प्रियवेश्यवतमं सुदुश्षां दद्शुः* ॥

१. घ्वन्याखोकः-२।२२ ।

२. सोचने घ्वन्यालोकरे-निणंयसागरसंस्करणे प° १२२-१२३। \.॥ ३. शिशुपालवधम्‌-९।२८ । | ४. तदेव-९।२२ ।

५. तदेव-९।२२।

((-0. 9811041118/18010 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

१५४ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ म

इत्यत्र-- "अत्र॒ रसाञ्जनवाक्यार्थेन त्रियवेहयदश्शनसमर्थनादाक्याथहेतुकं काग्यलिङ्ग- मलद्कारः । तेन रसः सिद्धाञ्जनमिवेत्युपमाच्वननादलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः” इति वाच्य ( कञ्जक ) व्यङ्कचौ भेदेन व निदिशति । माद्यपद्यव्याङ्यायां तु न तथा, प्रत्युत--अधिकस्य तद्रीत्या वुच्यनुप्रासभेदयोश् । मध्ये विरोधस्योल्केखः । तेषा संशयातिगतो वाच्यभावः । तस्माद्‌ विरोधस्याऽपि स॒ वाच्य तामर्भित्रेतीत्यसन्दिग्धप्‌ । न च तदुपपन्नमृक्तहैतोरेव । तथा च- गतं तिरश्चीनमन्‌रपारथेः प्रसिद्धमूध्वंज्वलनं हविभुजः । पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनेः” ॥ इत्य व्र- “अत्रोपमेयस्य मुनिधाप्नः सूर्थार्निभ्यामुपमानाभ्यामघःप्रसरणधर्मणाधिक्य- व्णनाद्‌ व्यतिरेकः' । तदुक्तं काव्यभ्रकाशो--“उपमानादन्यस्य व्यतिरेकः स॒ एव सर इति सूरिधौरेयः सवंङ्कषाकारः3 । न चैतद्‌ युक्तिसहम्‌, अनूरुसारथेगंतं तिरश्वीनम्‌, हविर्भृजो ज्वलनमूष्वंगतिः, विवेचनाविषयस्य ( नारददेह्‌ ) धाम्नः पतनं चाऽधः सवंतोगतीति लक्षणभेद- मात्रस्याऽत्रोक्तः, न पुनषूपमानत आधिक्यस्य, तस्येव च लक्षणे वग्यतिरेकराब्देनेष्टेः । "किमेत- दित्याकरूुलमीक्षितं जनं: इत्यक्षरसन्निवे शव्रिटेषाच्च । नहि व्यतिरेकस्थक ईदशीपषङ्कटना मवति । तस्मादुक्ताक्षररचनानुरौप्येण ससन्देह एवाऽत्र॒सङ्खटतेऽरङ्कारः । अनृरुसारथेगंतं तिरश्वीनम्‌, हविर्मुज ऊर्वंज्वलनं प्रसिद्धम्‌ । एतत्सवंतो विसारि धाम अधः पततीति च भेदकानामृक्तिः। तथा च वाग्देवताऽवतारा मम्मटमदपादा एव लक्षयाम्बमूवुः--“ससन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तो च संशयः'* इति । अत्र-“संशायः ससन्देहः इति लक्षणम्‌ । भेदोक्तौ तदनुक्तौ चेति विमागः+ । त्रिभेद- श्रायम्‌ । तदक्तम्‌--“शुद्धो निश्चयगरमोऽसौ निश्चयाऽन्त इति त्रिधा 1 इति । उदाहूतश्व समानल्पम्‌- भयं मार्तण्डः कि स खदु तुरगः सप्तभिरितः, छरश्ञानुः कि सर्वाः प्रसरति दिशो नेष नियतम्‌ । कृतान्तः कि साक्षान्‌ मह्िषवहूनोऽसाविति बदन्‌,

समालोक्थाऽऽजौ त्वां विदधति विकल्पान्‌ प्रतिभटाः ॥ इति ।

का क = = = चा = = क

शिशुपाक्वधम्‌--१।२ ।

तदेव-१०।१०५।

वे ्गटेश्वरीये सवं ङ्कषासंस्करणे प०--२ । काव्यप्रकाश्चः--१०।९२ । कान्यप्रकाश्चप्रदीपः-आआनन्दाश्रमसंस्करणे पृ० ४६१। साहित्यदपंणः-१०।५१ ।

दपंणकारः संशयनाम्नाऽरङ्कारमिमं व्यपदिशति ।

७. सप्रदीपोद्द्योतकान्यप्रकाघचे, भनन्दाश्रमीये संस्करणे प° ४६२।

< ~ ~

>

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

मागं० फा० प० २०३२ वि° ] स्वङ्कुषाया अलङ्‌कुत्तिविवेचनपरीक्षणम्‌ १५५

दृष्टान्ते-मातण्डादेः सक्ततुरगेतरत्वादिव प्रकृतेऽन्‌ रुसारयथिप्रभृतेस्तिरश्वीनगतादिवेधम्यं- मात्रं बोधयति । ईहे च स्थरे व्यतिरेकोपगमे भेदोक्तिमयस्य ससन्देहस्य समुच्छेद एवाऽऽपद्येत । तथा च सककलाकु्कारिकप्रदीपाः प्रदीपकृतः कृतवन्तो व्यक्तपुक्तोदाहरणविवेचने विनिणंयम्‌-

“न चाऽयं व्यतिरेकाऽलङ्कारः, तस्य सन्देहानुयायितया तेनेव व्यपदेश्ीचित्यात्‌' इति । तस्मात्‌ “गतं तिरश्चीनम्‌" इत्यादीनि मल्लिनाथस्य व्यतिरेकोक्तिरस्थाने । तत्तम्थंने काव्य- प्रकाशीयस्य लक्षणस्योद्धरणच सुतरां तथा ^तिरश्वीनं गतम्‌" ईत्यादेरूपमानस्योपमेयाद्‌ वेधम्यं- मात्रवोधकत्वात्‌ ।

इदनश्वात्राऽववेयं यत्‌--तिरश्वनोर्ध्वकगतिकाभ्यां तपनदहनाभ्यां सकाशात्‌ पततः प्रकृतस्य धाम्नः सवंतोगतिकत्वाद्‌ व्यतिरेकं विवक्षल्लक्ष्यते मल्किनाथः । संरम्मगोचरता तु कुत्र कवयितुरिति विवेक एव निकषो विवेकस्य । उपसंहरणवर्णानुगुण्येन तु ससन्देह एवं कवेरदम्पयंगोचरः पयंवस्यति । विशेषणानां गतिश्चोक्तंव । भेदोक्तिगभे तस्मिन नान्तरीयकता तेषाम्‌ । तत्र व्यतिरेकेण व्यपदेदो चाऽस्य विलय एवाऽऽपद्येते इत्यवोचाम प्राक्‌ ।

न॒ चेष्टापत्तिः शक्या कर्तुम्‌, पृथगलद्कारजीवातोश्रमच्कारस्य दुरपह्ववत्वादन्यथा सकलालद्कारागमाकरुलीमावापत्तेः । तस्मादत्र व्यत्तिरेकोक्तिरयुक्तंव ।

पतत्पतङ्क तिमस्तपोनिधिः पुरोऽस्य यावन्न भुवि व्यलोयत ॥ पिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकेजंयेन पीठादरुदतिष्टदच्युतः । इति । टीकाकृतां मौकिमल्ली मटिलिनाथ इदं माघपदयं व्याचक्षाण आदट-

(पतत्पतङ्क त्यत्र पतङ्खस्य पतनाऽसम्मवादियमम्‌तोपमा' इत्याचायंदण्डिप्रभृतयो बभणुः । अत एवाऽप्रसिद्स्योपमानत्वायोगादियदुःप्रक्षेव्याधुनिकाल कारिकाः सवे वणंयन्ती तिः ।

भत्र चिन्त्यते-- उपमा वा उत्प्रेक्षा वा परमाथंत इति । तत्र पतद्ंस्य पतनं लोकेऽ प्रसिद्धमपि कविसम्प्रदाये सुप्रसिद्धमेव 1 अत एव कविक्रुलकुरेशयरविर्मारविः-

वीक्ष्य रन्तुमनसः सुरनारीरात्तचित्रपरिधानविभूषाः । तल्प्ियार्थमिव यातुमथास्तं भानुमानुपपयोधिललम्बेऽ ॥

इत्यत्र सुरनारीप्रियफकत्वमुतग्क्षमाणोऽपि भानुमत उपपयोधिकम्बनं नोप्परक्षि्ट 1 एकतामिव गतस्य विवेकः कस्थचिन्न महतोऽप्युपलेभे । भास्वता निदधिरे भुवनानामात्मनीव पतितेन विकोषःः* ॥ इति ।

अत्र पतितेनेति विशिशेष स भास्वन्तम्‌ ।

१. श्िदुपालवधम्‌--१।१२। २. वेद्धुटेडवरसंस्करणे प० ६-७ । ३. किराताजुनीयम्‌--९।१ । ४. तदेव--९।१२।

७

((-0. 3811011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

१५६ सारस्वती सुषमा [ ३० ब० ३-४ अ०

स्वयं माघश्वाह- अभितापसम्पदमथोष्णरचिनिजतेजसामसहमान इव । पयसि प्रपित्सुरपराम्बुनिधेरधिरोदुमस्तगिरिमभ्यपपत्‌+ ॥ इति । प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । मवलम्बनाय दिनभततुंरभून पतिष्यतः करसहस्रमपि? ॥ इति । पतिते पतङ्गमृगराजि निजप्रतिविमभ्बरोषित इवाम्बुनिधौ । अथ नागय्‌थमलिनानि जगत्‌ परितस्तमांसि परितस्तरिरेऽ ।॥ इति । इत्यं पत गस्य पतनं वणं याम्बभूव वहुधा । तथा च कविसमयप्रसिद्धत्वादग्रसिद्धत्वोक्तिः पातद्खपतनेऽसिद्धेव । किच्वोत्तरार्ध--"गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चक्जंवेन पीटादुदतिष्टदच्युतः' इत्यत्रोपमा ्रयक्तत्यसन्दिग्धम्‌ 1 तदानु रप्याच्च पूर्वार्धेऽपि सैवोचिता, न तूतप्र्षा । 'पतङ्खप्रतिम' इत्यत्रत्यं ्रतिमा' पदश्वोपमाया उपोधवलकम्‌, नोत्प्रक्षायाः, मस्योतप्क्षावाचकेषु कुत्राप्यपरिगणनात्‌ । "मन्ये" “शङ्क दत्यादीनां कतिंपयेषपामेव पदानां तथात्वेन प्रामाणिकेरररीका रात्‌-- मन्ये शङ्कु ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षावाचकाः शब्दा इव शब्दोऽपि तादृशः" ॥ इति 1 "प्रतिमा" इत्यस्य प्रत्यत“ सादद्ये प्रसिद्धः 1 अत एव "गुरोः कृशानुप्रतिमाद्‌ वरिभेषिः इति कविकुलगुरोः प्रयोगः । कोशे च- प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतिधातना प्रतिच्छाया । प्रतिकृतिर्चां पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात्‌ । वाच्यलिङ्गा: समस्तुल्यः सदृक्षः सदृ्ः सदृक्‌ ॥ इति । एषां सहायकः सह पाठात्‌ । प्रतिमा“ ° ““*“उपमायामिस्यभिधानचिन्तामणेः । स्वयं मल्लिनाथ उदूधृतचरं रघुवंशश्छोकं व्याचक्षाणः कृशानुः प्रतिमा, उपमा यस्य॒ तस्मादग्नि- कल्पा^दिति" प्रकृतं पद्यन्न लापयन्‌ “पतन्‌ पतङ्गः प्रतिभा, उपमानं यस्य ° इत्युपमाथंमेव

१. शिञ्युपारवधम्‌--९।१। २, तदेव--९।६ । ३. तदेव-९।१८ ।

४, काव्यादश्ंः--२।२३४, चौखम्मोये संस्करणे तु तृतीयचरणे "उत्प्रकषा व्यज्यते दन्दैः इति पाठः ( पृ० १६४ } 1

५. रघुवंशम्‌ ०-२।४९ ।

६. अभमरकोशः-२, शूद्रवगे ३६।

७. अमिधानचिन्तामणिः, तृतीयमागः, प° २४४ ।

८. निणंयसागरीयसंस्करणे ।

९. वे ्ुटश्चरीये संस्करणे ।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 68104011

भागं फा० प° २०३२ वि० ] सवंङ्कषाया अलद्कृतिविवेचनपरोक्षणम्‌ १५७

'्रतिमा' पदं प्रतिवेदे। तस्मान्‌ प्रतिमपदस्वारस्यादपि पतत्पतङ्घभ्रतिम इत्यत्रोपमैवेति विमावनीयं भावुकैः ।

वस्तुतस्तु-पततेरधःसंयोगानुकुलमर्थं मनसिकृत्य कृतिना तथाऽक्रथि मल्लिनाथेन । न च तव्राऽ्थे नियतिः पतेः । पत्लुगताविति गतिसामान्ये पाणिनिना तस्य पाठात्‌ । नाना- विधैरभिप्रायेश्च सौर्यागतेः श्रुतिस्मृतिगराणेपूपलम्मात्‌ । अन्यया पतता पतङ्खंन देवर्ष: साम्य- वर्णनेऽनौचित्यापातात्‌ । सवंङ्कषाया व्याङृतिविवेचनप्रकरणे वितत्य विचारितमिति प्रकृते तद्विस्तराद्विरम्यते ।

उदीर्णरागप्रति रोधकं जने रभीक्ष्णमक्षुण्णतयाऽतिदरगमम्‌ । उपेयुषो समोक्षपथं मनस््विनस्त्वमग्रभूमिनिरपायसंश्रया ।॥। इति ।

अस्मिन्‌ हि माघपद्य--कान्तारमार्ग कच्चिद्‌ गच्छनु पाटच्चराधिरूढं गतागतामावेन दुगंमं च विभेतितमां मनसि सातत्येन तं पन्धानमम्‌ निस्तीणंश्च स्वं प्राप्स्थानं प्राप्य निर्भयं निःरवक्िति, तथैवोद्रिक्तविषयं रागपाटच्चरपरिपूणें कति्मिश्च सुकृतिमिरेवोपगतं मीक्षमागं गता योगिनो मवन्त--( मगवन्तं वासुदेवम्‌ )मेव गन्तव्यस्यानमधिगत्याऽमयमासादयन्ति । “आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कदाचन' इति श्रुतेः । अपेताऽप।य तत्स्थानं “न स धुनरावतंते" इति ्रुतेरित्याशयके घ्वनिमाह्‌ । तस्यायं मावः-कान्तारगामिपुरुषन्यवहा रोऽत्र प्राधान्येन व्यङ्ग्यः । तत्साहश्यस्य प्राधान्येन व्वननाच्च प्रतिरोधक।दिशब्दशक्तप्रको ध्वनिरिति, “अग्रभूमिः प्राप्य स्थानम्‌" भग्रमाखम्बने प्राप्ये €ति विश्च इति वदतः* ।

परन्तु “अग्रमारम्बने प्राये" इति कोशे केवलस्य ग्रशन्दस्य प्राप्यापरपर्यायत्वमृक्तम्‌ 1 तथा च-^त्वमग्र' इत्येव भगवत आलम्बनत्वस्य ( प्राप्यत्वस्य ) सिद्धिः । तस्य भुमित्वेन रूपणाद्रूपकमल ङ्ारः-- “रूपकं रूपितारोपो विषये निरपह्ववे'^ इति ।

दब्दतस्तात्प्यंतो वा प्रतिषेधरहिते विषय उपमेयपदार्थं रूपितस्य निरूपितस्य रूपक- घटकत्वेनावधारितायोपमानाभेदस्य, उपमानपदा्थंतादालम्यस्येति यावद्‌ आरोपः, साहद्यातिशय- वशात्‌ ““"सारोपाख्यलक्षणया९ आरोपणं दूपकम्‌ । रूपयति = उपमानोपमेययो रभेदारोपणं करोतीति व्युत्पत्तिः ।

मगवत्तस्वं पुनर्मृतमोतिकप्रपच्चाद्‌ मूम्यादेः परतमम्‌ ।

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादक्याऽमृतं दिवि ॥ इत्युक्तः ।

, शिश्युपालवधम्‌--१।१३ ।

. तंत्तिरीयोपनिषत्‌-२।९। ान्दोग्योपनिषत्‌-८।१५।१ ।

; वेङ्कटेडवरीये सवं ङ्ुषासंस्करणे 1

, साहित्यदपणः- १० ।

„ उपमेये उपमानभेदप्रतीतेः साह्पाख्पलक्षणाम्‌लकत्वे रूपकम्‌, साध्यवसानाख्यलक्षणा- मूलकत्वे तु अतिशयोक्तिः । उक्तदपंणे म० म० हरिदासक्ृता कुमुमप्रतिमा,-प° ६२० 1

७. पुरषसुक्तम्‌ ।

©< „९ „९ ~<

€ 6

((-0. 98111011118118010 (111५6151 0661100. 1411260 0 66810011

१५८

! 1 फा ||

सारस्वती सुषमा [ ३० व° ३-४ शं०

अस्याङम्बनत्वं प्राप्यत्वच्च--

एतदालम्नमं श्रे्टम्‌ एतदालम्बनं परम्‌ । एतदालम्बनं नात्वा अत्र ब्रह्य समशनुते) ॥ इति ।

अपरच- तथा विद्रान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरषमुपेति दिव्यम्‌२ ॥ इति ।

“सोऽन्वेष्टव्यः स॒ विजिज्ञासितव्यः" दत्यादिश्रुतिःवसछ्रत्‌ श्रुतम्‌ । तथा च शारीरक-

मीमांसायां वादरायणश्रौचरणा निरदीधरनू-मुक्तोपसुप्यव्यपदेशात्‌'* €ति । तस्मात्‌ किमास्ति- कानामेव, नास्तिकनामपि तु दशनानां अरण्पान्याः पच्वास्येन रूपगात्मतैवाऽत्र भूमिरिति

निर्दशः

करतः, नान्यथा । तस्मादग्रभूमिरिति भूमिपदस्वारस्थेन तसावयवहूपकमिदम्‌ । प्रतिरोधकशब्दे इटेषड्च

तदङ्खमिति प्रतिमाति । अत्र युक्तायुक्तत्वे सुधिप्रः परं प्रमाणम्‌ ।

स्फुटं

विभिन्नशङ्खः कङुषौभवन्मुहुमदेन दन्तोव सनुप्यधर्मणः । निरस्तगाम्भोयमपास्तयुष्पकं प्रकम्पयामास न मानसं न “सः ॥ तथा च-'अन्न दन्तिरावणयोः भ्रकृताप्रकृतयोः श्लेषः" इति मल्लिनाथः । स च चिन्त्यः । उपमानोपमेयसाधारणधर्माणां चतुर्णापूपात्ततया पूर्णोपिमायाः स्पष्टत्वात्‌ । सा

च इरेषेणानुभ्राणितेत्यन्यदेतत्‌ । एवम्‌-

परेतभतुंमहिषोऽमुना घनुविधातुपमुत्ातचिषाणसण्डलः । हतेऽपि भारे महतस्त्रपाभरादुवाह दुःखेन भृश्ानतं श्षिरः< ॥ इति 1 अत्र “हतेऽपि मारे नतमिति विरोधः, तदनुप्राणिता चेयमव्रनततिहेतुत्वसाधर्म्यात्‌ त्रपामर-

त्वोत्प्रक्षा' इति "मल्लिनाथः । यथा तु तेनाशयो वर्णितस्तथा रूपकस्यव ज्यायस्त्वं प्रतिमाति ।

त्रपेव मरस्तरमात्‌ 1 ततोऽपि दुभंरादित्ति भमावः। घ्रपैव भर इति हि रूपकोचितः

पदक्रमः, नोत्प्क्षोचितः, (तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः? इति सिद्धान्तात्‌ ।

~ ग ~

4 २. २३.

यजुवेदीयकठापनिषत्‌--२।१७ । मुण्डकोपनिषत्‌--३।२।८। छान्दोग्योपनिषत्‌--८।७।१ । त्रह्यसूत्रम्‌-- १।३।२ । चिश्युपाखवधम्‌-१।५५ 1

वे ्ुटेडवरोयसंस्करणे-पृ० २३ । म० म० हरिदासङृता “माधुरी । शिद्युपार्वधम्‌ १।५७ ।

वे द्टेडवरीयसंस्करणे- प° २३ । काव्यप्रकाद्चः-१०।

((-0. 38111011118118010 (111५6151 0661100. 14111260 0 6810011

मार्गे फा० पु० २०३२ वि० ] सवं ङ्खषाया अलड्‌ृतिविवेचनपरीक्लणम्‌ १५९

न चाव्रोत्प्रक्षाया वाचकमुपस्थापकं वा किमपि । 'त्रपाया भरोऽतिल्यः--अन्ययाऽ- तिक्षयो भरः इत्यमरात्‌१, तस्मादित्येवं व्याख्याने गम्योत्प्क्षेति वक्तुं घटेतापि। नतु तथा कृतम्‌ । तस्मादुत््रक्षोक्तिरयुक्तेव ।

करोति कंसादिमहीभृतां वधाज्जनो मृगाणामिव यत्तव स्तवम्‌ । हरे हिरण्याक्षपुरस्सरासुरद्िपद्विषः प्रत्युत सा तिरस्क्रिया ॥

इत्यस्य व्याख्याने --"अत्रासुरद्विपानामिति हरिवद्धरिरिति । शिष्टपरम्परितरूपक मुगाणामिवेत्युषमयाऽङ्गाद्क्खिभावेन सङ्कीर्यते" इत्याह मल्लिनाथः । हरिरिति $ष्णसिहयोषपस्थितौ श्छेपेण कृष्णे स्विहत्वारोपरूपे परम्परितरूपके “मृगाणामिवेति तत्नोपमाङ्कमावभृच्छतीति तस्य भावः । परस्परितया च कृष्णे हत्वा रोपस्याऽपुरेषु द्विपत्वा रोपौपयिकत्वात्‌ ।

तस्वतस्तु रूपकोपमयोः सद्भुर एवाऽपरुरद्धिपेत्यव्राम्पपगन्तुमहंः-अघुरा द्विपा इवेति लुप्तोपमाया अवसीयमसत्वात्‌ । अन्यतरस्य सावधिकवाधकाऽमावात्‌ ृगाणाभिवेत्युपमाः तावदविद्यमानविवादा । तदानुगुण्याय प्रव्युतोपमाया एवाऽत्रोपगमे स्वारस्यसंरक्षणात्‌ । सुधियः समीक्षन्तां युक्तापुक्तत्वे ।

तदि््रसन्दिष्टमुपेन्द्रयद्वचः क्षणं मया विश्चजनीनमुच्यते । समस्तकार्येषु गतेन धु्तामहिद्िषस्तद्‌ भवता निशम्यताम्‌ऽ ॥ इति ।

अत्न (स्पुटमन्न पदाथंहेतुकं काग्यलिद्गमलङ्कारः' इ।त मल्किनाथः । उपेन्द्र इन्द्रावरजः । अत एवेन्द्रसन्दि्ं श्रोतव्यमिति मावः । तत्र सम्बोधनपदमुपेन्दर इति वचनस्य मवतश्च विदोषणं क्रमेण विड्वजनीनमित्ि । धुयंतां गतेनेति च समपयन्ति 1 श्रवणे हेतुमिति तस्याशयः । परन्तु नोक्तः पदेः स्फुटतया हेतुः समप्यंते । सािप्रायतया तु तेषां प्रयोग इति । परिकर एव युक्तः ।

उक्तिविशेषणेः साभिघ्रायेः परिकरो मतः४ ।

इति लक्षणात्‌ । पदाथंबरात्‌ प्रतीयमानोऽथं एवात्र॒वाच्योपकारकताङ्गतः, न पदाथः । भयमेवाऽरुङ्कारथुगल्या मेदः ।

यदाहुः- “ननु सामिग्रायपदार्थंविन्यस्नलूपात्‌ परिकरात्‌ काग्यकिङ्घस्य कि भेदकमिति चेत्‌, उच्यते--परिकरे वाक्याथेवराव्‌ प्रतीयमानोऽर्भो वाच्योपकारकतां मजते । काव्यलिङ्ो तु पदाथ वाक्याथविव हेतुभावं मजते"" इति । परिकरलक्षणे च विदेषणंरित्युपलक्षणं विशेष्यस्यापि, तेन सार्भिप्राये विशेष्येऽपि सः ।

तेन॒ साभिप्राये विशेष्येऽपि तस्प्रवृत्तिः । यथा-चतुर्णां पुरषाथनिां वाता देवश्चतुभुजः' इति । |

अत्र॒ चतुर्भुज इति विशेष्यं पुरुषा्थंचतु्यदानसामर्ध्यामिप्रायगरमंम्‌ । बाहुरुकलरभ्य-

कमंत्युडन्तकरणल्युडन्तयोधिश्षेषणपदयोरेकलेषो वा । उक्तिरित्यस्या्थंकथनमित्येवार्थः । एतेन

१. अमरकोशः १।१।६६ ।

२. श्चिदुपालवधम्‌-१।३९ ।

३. शिशुपारवधम्‌-१।२१ ।

४. काव्यप्रकाशः-१०।१७ ।

५. वामनाचार्य॑ृतं काग्यप्रकाशब्याख्यानम्‌-प° ६७८ ।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 0661100. 14111260 0 66810011

१६० सारस्वती सुषमा [ ३० व० ३-४ अ° साभिप्राये विज्ेष्मे परिकराङ्कररनामाभिनोऽक क्कार इत्यपास्तम्‌--इत्युयोतकृतः । तथा च- साभिप्राये विज्ञेष्ये तु भवेत्‌ परिकराङ्कुरः?' इति । जयदेवोक्तिरन्यथासिद्धवेति तदीयं हादंम्‌ । सुधासागरछकृतो मीमसेनस्तुर--"विशेष्यां- रस्य सार्भिप्रायत्वे परिकराङ्कुरः स्वीकृतो जयदेवादिमिः । न चाऽसौ प्रामाणिकः, तत्रापि विद्यषणांशस्य॑व सामिप्रायत्वात्‌ । निधंमंक्स्य विशेष्यांशेमात्रस्य स्वप्नेऽपि सामिप्रायत्वा- सम्भवादित्यभिग्रयन्ति । उभयथापि "उपेन्द्रः" इति प्र कृतपयान्तगंतपदेऽपि परिकर एव सिद्ध्यति, न काव्यलिद्धम्‌ । नेतत्लघ्वपि भूधस्या वचो वाचाऽतिज्ञय्यते । इन्धनौघधगप्यग्निस्त्विषा नान्येति पूषणम्‌ ` ॥ इति । “अत्र समानघमंविप्वविभ्बिततया दृष्टान्तालङ्कारः' इति सवं द्ुपाकारः४ । वस्तुतस्तु-प्रतिवस्तुषमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यदये स्थित्तिः** ॥ इति । लक्षणलक्षितस्य ॒प्रतिवस्तूुपमालङ्कारस्यवाऽयं विषयः । प्रतिवस्तु प्रतिवाक्याथंमूपमा

साधारणधर्मो यत्रेति तन्निषक्तिः । वाक्यार्थो हि वाक्यार्थं प्रत्येगोपमानम्‌ । भिन्नशब्दोपात्तक- धमक वाक्याथंयोराथिकमोपम्यं प्रतिवस्तूपमेति प्रभाकृतां निष्ठं लक्षणम्‌६ ।

अव्र च दृष्टन्तालङ्कारे व्या्िवारणायाद्यं विशोषणम्‌ । स्मरणालङ्कारवारणाय च वाक्यार्थेति । तथा च भिन्नविषयत्वात्‌ प्रतिवस्तूपमैवाऽत्र न दृष्टान्त इति पुधीर्भिरुह्यम्‌ । “न"“““अतिशय्यते, न““अत्येति' इत्यनयोर्वाच्यभेदेऽपि धमंस्यक्यमस्मदूृष्टौ तु--भास्वतः प्रमाप्रतीकाशम्‌ 1 ।

मवतु, दिग्दशंनमात्रमस्माकममिप्रेतम्‌ । भत एवाद्यसगंद्यादेव कतिचिदुदाहरणानि कृतघमाहरणानि । तानि सारस्वतस्य ( सागरस्य ) आनन्त्यमेव पयंवसाययन्ति । तथापि तत्तकमवगाह्य भनपायिप्रमाभाषुराणि नित्यनूहनानि रत्नानिये समाजः, ते पूर्वे श्द्धापुव- माराध्या एवेति नारोचिताचायंवर्याणां श्रद्धेयताऽपचय इत्यनाविलमरिवलं विपश्चिदपधि- मेष्विति शिवम्‌ ।

. काव्यप्रकाशस्य कान्यलिङ्धस्थप्रदीपे उयोतः । नि्णयसागरीये कुवक्यानन्दस्य रिप्पणे--पृ० ७७ ।

+ शिबयुपारवधम्‌--२।२३ ।

वैङ्कटेश्वरीये संस्करणे--पं° ३८ । कान्यप्रकाद्चः-१०१९५-१६।

सश्रभे निणंयसागरीये प्रदीपस्य संस्करणे- प° ३४३ । ४. तत्रव ।

< ‰ < ७

[० ४

((-0. 3811101111811800 (111५6151 (0661100. 01411260 0 6810011

अटङ्ारचिन्तामणिप्रणेत॒रनितसेनस्य समयः

ड० दशरथद्विवेदी गोरखपुरविश्वविद्यालयः

अलङ्कुारचिन्तामणिरिति नाम्ना विश्रृतः श्रीमदजितसेनस्यालद्धुारशास्त्रग्रन्थोऽति- तरामेव प्ररंसनीयः खदु संस्कृतकाव्यशास्त्रेतिहासक्षेत्रे । ग्रन्थेऽस्मिन्‌ सन्ति पच्च परिच्छेदाः । प्रथमपरिच्छेदे काव्यहेतुस्वूपप्रयोजनादीनि प्रतिपादितानि सन्ति। द्वितीये च परिच्छेदे चित्रवक्रोक्त्यनुप्रासयमकानां चतुर्णां शब्दाल द्धा राणामुल्छेखक्रमेण दातद्वयादप्यधिकमभेदप्रतिपादनो- दाहरणप्रदानपुरस्सरं चित्रालद्कारव्याख्यानमुपरम्यते। वक्रोक्त्यनुप्रासयमकानां त्रयाणां शब्दालङ्काराणां लक्षणोदाह्रणानि च तृतोये परिच्छेदे सन्ति निबद्धानि । चतु्थपच्वमयोः पनः क्रमेण दिद्यानाथानुसारि कक्षाविमागोऽर्थाकङ्काराणां रसव्वनिगुणदोषादीना सम्यग्विनिवन्धनं परिदर्यते । एवं नूनमेव प्रबन्धोऽतितराम्‌ उपयोग्यनुसन्धित्पुजिज्ञाषुच्छात्राणाम्‌ ।

सवेप्रथमं श्रीमत्पद्य राजपण्डितवर्येः (काव्याम्बुधौ' त्रिचतुर्वां नवत्ुत्तराशदशशत- तमेशवीयस्रीशब्दौ ( १८९३-९४ ईशवीयवपें } प्रकाश्यतां नीतोऽय ग्रन्थः* । तदनु चेकोन- व्रिशव्युत्तराशदशचशततमे णकरषंवत्धरे ( १८२५ ) कोट्हापुरस्यजन मुद्रणाकयादस्य द्वितीयमपि प्रकाशनं सञ्जातम्‌ । प्रकाशनेऽस्मिन्‌ श्रान्त्या मुखपृष्ठ ग्रन्थकर्तुः “जिनमेनः' इति नामोत्लेखो हश्यते; किन्तु ग्रन्थकृता स्वयमेव स्वकृतौ स्वनामसङ्कोतनं व्यधात्‌--अजित्तसेनेन कृतः चिन्तामणिः मरतयशसीति गम्यते" इति ।

अत एव लेखकोऽस्य काव्यश्चास्त्रग्रन्थस्य नूनमेवाजितपेनो न तु जिनसेन इति ।

ग्रन्थकर्तृविषये डां° सुशीलक्रुमारदैमहोदयेष्क्त यत्‌ कविरयमजितहेनो गर्खराज- रासमल्लस्यामात्यस्य चामुण्डायस्य पुरोहितो दिणम्बरजंन आषीत्‌ 1 समयश्च तस्य दशमशतक- स्यान्तिमो मागः खल्वासीत्‌ । स वै कन्नडकवेर्नागवर्मण उपाध्याय आसीत्‌, यो रासमल्लस्यानुजस्य रासगद्धस्याधीनतायामासोत्‌3 । इतिहास्रमाणाद्‌ ग्रन्थकरतुदेमहोदयप्रतिपादितकालः चामृण्डा- रायस्य मन्त्रित्वञ्जचेत्युमयमपि विरम्‌ ।

ग्रन्थकर्तुः कालनिर्धारणे सन्त्युपलन्धानि पच्च तथ्यानि, येषां समुपलन्धौ डां देमहोदयस्य कथनमयुक्तिम्वमवगाहते । तानि च यथा--

१, द्र्टन्यमत्र--इण्डिया भंफिस प्रिण्टेड वुक्स, १९३८, प° ७२ ।

२. बमलङ्कारचिन्तामणो, पृष्ठाङ्काः-४४।

३. द्र°-डां° एस० कै ° देमहोदयस्य "हिस्टरी ओंफ संस्कृत पोहटिवस' प° २६४- ६५ । तुलनीयम्‌--काणेमहोदयस्य "संस्छृत काव्यशास्त्र का इतिहासष' इति नाम्ना प्रसिद्धग्रन्यस्य पृष्ठाङ्काः-- ८४६ ।

((-0. 9811011118118010 (111५6151 0661100. 01411260 0 60810011

१६२ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ अ०

(१) ग्रन्धस्य पृष्पिकायां राजाधिराजवामुण्डा राज्ञ उल्लेखः, ` (२) ्रन्थश्ृप्रतिपादनया पन्वास्यपराक्रमेण म्लेच्छपराजयः, (३) ग्रन्थे वाग्मटस्योर्लेखः,

(४) मर्थाक्ड्काराणां कलष्याविभागेषु विद्यानाथस्य पुणंतयानुगामित्वं केषाच्वित्तन्मतानां खण्डनच्च ।

(५) पुष्पिकायां अ्रन्थस्य पठनश्चवणतिथ्योः कथनच्च ।

ग्रन्ककृता ग्रन्थपरि समाप्त्यवसर आत्मपरिचयनिवेदनात्मकपृष्पिकरायां १ प्रतिपादित- विवरणं्तस्य कालनिर्धारणं कतु शक्यते । आत्मकथायां तेन स्वं च कार्यपगोत्रस्य चाहमान इत्युक्तम्‌ । सामान्यतया चाहमानानां गोत्रो वत्स आसी दति मन्यते । विजोलियाभ्भिटेखे लिखितं वतंते यच्छाकम्मरीच।!हमाना वत्सगोत्रस्य विप्रात्सञ्जाताः । कतिपयाभिटेखेषु च काडयप- गोत्रीयानामपि चाहमानानामूल्लेखो हश्यते !

अभमिटेखैर्ञायते यत्‌ कारयपगोव्रीयचाहमानाः पूवंमध्यकालप्रारम्म आसन राजस्थान- प्रदेशो 1 चामुण्डाराजस्तु ना्ीदमात्यः, एतत्तु प्रन्थपृप्पिकयेव पुस्पं प्रतिमाति । अत्र च सः राजाधिराजविोषणमण्डितो द्यते । चामृण्डाराजः नङइलवंशस्य चाहमानराजासीदिति प्रतीयते । अभिेखेषु चास्य महारा जपृुत्रचामुण्डाराज इति रूपेणोत्टेखो विद्यते । सक्ठसक्तत्युत्तर- दादद्यशततमेषु विक्रमाब्देव ( वि० सं° १२७७ ) स॒ “मण्डोर' मण्ड शासनं कुवंन्नासीत्‌ । तस्य ज्रेष्ठ्नाता सिंहविक्रमः" एकचत्वारिशदधिकद्रादशशततमेषु विक्रमान्देषु (१२४१ वि ०सं°) स्वपितुकिल्हणस्याधीनतायां “मण्डोरम्‌' इति “माण्डव्यपुरम्‌' इति वा प्रसिद्धमण्डले शासक आसीत्‌ । अष्टसक्तत्यधिक्रंकादलेषु चिष्रीवाब्देषु ( ई० सन्‌ ११७८ तथा च चि ° सं° १२४३- ४४ ) 'गोरी' इति नाम्ना यवनशशासकेन किल्हणममिभूय पराजित्य तस्य राजधानीं नाडोक-

नगरमधिकृतम्‌, किन्तु यद्वा तेनाग्रेऽप्यमियानं कृतं विल्हणस्यानुजेन की त्िपालस्य परमाररज्ञो धारावपस्य सेनाभ्यामाक्रमितपराजयमूखमूपरेभे - । |

१. जगत्प्रपूज्यविन्ब्थाग्रे इक्ष्वाकुवरवंचजम्‌ । सुरासुरादिवन्याच्रि दोवंलीरां नमाम्यहम्‌ ॥१॥ राजाधिराजचापृण्डरानानिमितपत्तनम्‌ । तत्पुरे स्थितवतां चारक तिपण्डितयो गिनाम्‌ ॥२॥1 प्ठवसंवत्सरे माये शुक्रे च सुणरहतौ । सदिविजे च चतुदंश्यां युक्तायां गुरुवासरे ॥३॥ एतदिनिप्वलङ्कारचिन्तामणिसमाह्यम्‌ ।॥ सम्यक्‌ पटित्वा श्रुत्वाहं सम्पूणं शुममस्तु नः ॥४॥ काडयपे नाम्नि गोत्रे च सूत्रे चाह्वाननास्नि च।

प्रथमानुयोग्चाखायां'““* वृषमप्रवरेऽपि च ॥५॥ एतद्र शेषु नातोऽहम्‌--इति । नातः परं पाठो कम्यते । २. प्र०, डोँ० दशरथश्चमणः अर्ढीं चौहान डाइनस्टीज, प° ९, तथा च विजोखियामिलेखः फाल्गुनवदी-२, वि० सं० १२३० । ३. डं° दशरथदर्मा, तत्रव, १० १३८ तथा खुन्दाभिरेखः, दरोकः-२६ ।

((--0. 3811011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

भागं० फा० प° २०३२ वि° ] अलङ्कारचिन्तामणिप्रणेतुरजिततेनस्य समयः १६३

अत एव ग्रन्थोत्लिखितः पन्वास्य "पराक्रमः, येन म्लेच्छाः परामृताः. निचितं सिह- विक्रमेणेव तेन माब्यम्‌ । सन्दर्भेऽस्मिन्‌ सिंहविक्रमस्यानुजस्चा मुण्डाराज्ञो ग्रन्थस्यास्य चामुण्डा- राजो मविष्यति । एवमस्यालड्‌कार ग्रन्थस्य प्रणेतुरजितसेनस्य कालः सक्षसप्तत्यधिकदादशशत- तमाष्िक्रमान्दात्‌ ( वि० सं० १२७७ ) प्राक्क्रथमपि नैव स्थापयितुं शक्यते । ग्रन्थकृत्‌ स्वीयक्ृतौ द्विर्वाग्मदुमद्‌धुतवानु । मौदायंशुणस्य व्याख्यानानन्तरं स्वोक्ति- समथना्थं सः वागमटमतमवतारयत्ति-

पदानामर्थचारुत्वप्रत्यायकपदान्तरेः । मिलितानां यदादानं तदौदायं स्मृतं यथा ॥

इति वाग्मटोक्तिरपीशर ।

पूवोक्तियं कारिका वाग्मटप्रथमस्य ग्रन्थे वाग्भटालद्कारे अविकरतयोपलम्यतेउ गुण- निरूपणावसर एव पनरपि वाग्मटमनुस्मरन्‌ ्रन्थकरेता कथितम्‌, वाग्मटादिमतौ उदात्तगुणमोदा्य- गुणेऽन्तभंवतीति* । ध्यातव्यमच्र-- वाग्मटप्रथमेनोदात्तगुणस्योल्लेखोऽपि न छतः । स च दशगुणानु प्रतिपादयति--गौदार्यम्‌, समता, कान्तिः, अर्थव्यक्तिः, प्रसन्नता, समाधिः, इरेषः, ओजः, माधुयम्‌, सौकुमार्यं च५ । एवं यद्यपि "वागभटः उदात्तगुणस्य न करोत्युल्लखः, न च कथयति उदात्तमौदार्येऽन्तभंवति, तथाष्यनुल्केखाद्‌ ज्ञातुं शक्यते । तत्‌ तस्यास्मिनु विषये सहमतिरवस्य- मेवासीत्‌ । अनेन स्पष्टतरं यत्‌ "अकङ्कारचिन्तामणेः' प्रणेता वाग्मटप्रथमात्‌ पश्वादासीत्‌ । वाग्मटप्रथमस्तु अणहिलपद्रनस्य चासकस्य चादुक्यजयसिहसिद्धराजस्याश्रयच्छायायामासीद्‌ यस्य च काटः खी्टब्दं १०९४-१ १४३ इति मन्यते इतिहासविद्धिः । डं ° देमहोदयानुसारेण वारमटप्रथमः खीशब्द--११२३-११५७ समये जगदल्चकार, साहित्यिकरकायंकार्श्च तस्य संम्मवतया द्रादशशतकस्य पूर्वाद्धं आसीत्‌ ।

अलङ्काराणां कक्ष्याविभागघटनेषु रय्यकमतमवलम्ब्थ विद्यानाथविमाजनपद्धतिमेव स्वीकृतवान्‌ अजिततेनाचायंमहोदयः । यथा च विद्यानाथः समग्रानल्ङ्कारग्रामान्रु प्रथमं चतुर्ष विमाजितवानू-प्रतीयमानवस्तु, प्रतीयमानौपम्यम्‌, प्रतीयमानरसखमावादि, भस्पुटभ्रतोय- मानत्वश्वेति रूपेण ग्रन्थक्रृताप्येवमेव तम्‌ । पृनश्च विद्यानाथानुसारमेव भेदाभेदाभेदभेदति

भा जा = === = न == ~= -~ - `

१. तान म्लेच्छान्विहितागसोऽपि नमयभ्राणेः सह श्रौजये-

व्यात्तश्नरीकरुणः सुरेशहरिदाचन्धिस्यदेवानतिः ।

घ्यायन्नप्यनहङ्कृतिः सकरदिग्भूमीशपूज्याङ्घ्रकः,

श्रीपच्वास्यपराक्रमो नविकृति स्वंत्र सोऽगान्निधीट्‌ ॥ (अ० चि०, ५।३१५ ) „ भण चि०, प° १३७-३८ । वाग्मटालङ्कारे--३।३ । उदात्तमौदार्येऽन्तमंवति वाग्मटाद्यपेक्षया । अ० चि०, पृ० १३२। द्र०, वाग्मटालङ्कारः-३।२ । डों° दे०, तत्रव, प० १९२-९३ ।

८

2 < <

5 ><

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

१६४ सारस्वतो सुषमा [ ३० ब ३-४ भ”

व्रिरूपसाधम्यंस्य, अध्यवसायस्य, विरोधस्य, वाक्यन्यायस्य, लोकव्यवहारस्य, तक॑न्यायस्य, गुद्ध छाव चित्यस्य, अपल्लुववेचित्यस्य विरोषणवैचिन्यस्य चाधारेण समस्तानर्थारुड्कारान्‌ विभक्तवान्रु अलङ्कारचिन्तामणिकर्ता? ।

मलङ्कारवर्गोकरणे विद्यानाथमनुसरन्नपि अजितसेनेन तेषां खण्डनमपि कृतम्‌ । विद्यानाथस्तु साध्यम्‌, भेदोऽभेदः, भेदाभेदध्रेति त्रिधा विमज्योचिवान्‌ अभेदप्राधान्यालङ्कारेषु उपमानोपमेययोः स्वत एव भिन्नत्वाद्‌ अभेदप्राधान्यं तत्र चाब्दं ( आरोपितम्‌ ) मवति, न तु वास्तविकम्‌--'उपमानोपमेययोः स्वतो भिन्नत्वाच्छान्दमेतन्न वास्तवम्‌" । इति ।

असहमतः खल्वजितसेनाचार्थो विद्यानाथस्यारिमन्‌ सिद्धान्ते । स चाभिमन्यते साध्यस्य वस्तुरूपतया उपमानोपमेययोर्वास्तविकत्वमुचितमेव, अन्यथा शखविषाणयोरप्युपमानोपमेयत्व- मावप्र्द्धो मविष्यति 'तत्पुनरूपमानोपमेययोः स्वतो मिन्नत्वाच्छाब्दमेव न वास्तवमित्येके 1 तदसत्‌, साधम्यस्य वस्तुलूपत्वादन्यधा खरविपाणणशविषाणयोरप्युपमानोपमेयत्वप्रस ङ्गात्‌ °” ।

स्पष्टमेव, : अलङ्कार विन्तामणेलेखको विद्यानाथात्‌ पश्चात्तनीन एव । ` डां° देमहोदया- नुसारेण ` विद्यानाथस्य समयः त्रयोदशशतकान्दस्य। न्तिमो गाग: चतुदंशस्य चे प्रथमो भाग एव मविष्यति* । अत एवायमजितसषेनः तदनन्तर वत्येवास्ति ।

ग्रन्थस्य पुष्पिकायां ग्रन्थकृता लिखितम्‌-प्ठवसं त्सर, शरदृतौ, आश्िनशुक्लचतुदस्यां गुरवासरे च ग्रन्थस्य सम्यक्‌ पठनं श्रवण अनुष्ठितमिति । अफेपरोजम-( पच्च चक्रम्‌ ) नुसृद्य॒तर्स्थदिनादिसाक्ष्येण १५९० विक्र माड्देषु, भधिक्रत्रिशदरुत्तरपचवदशशततमेशवोयाव्द- स्थावतूबरमा्ठस्य द्वितीयत्तिथौ ( २ अवतूत्रर, १५३३ ई० ) पूवक्तानि तियिपक्षमासव।खरादीनि माषन्‌ इति निर्धायंते ।* एवमुपरितनप्रतिपादितस्तामम्रीसतमवकम्बनेन अजितस्नेनस्य पचदश- शतकस्यान्तिमे मागे षोडशशतकस्य च पूर्वाद्धमागे धरित्रीमलङ्ुवंतोऽलङ्ुारग्रन्धप्रणयनादिसमयो मविष्यतीत्येवमेवाकलनीयं विद्द्धिरित्ति शम्‌ ।

प्रतापर्द्रयशोभमूषणम्‌- प° २४५-४६ तथा च तु° अ० चि०, प° ५१-५३ । प्र० रण य° भू० पृ9), २४६ ।

अ० चि० पु°५२।

डां० दे, तत्रव, प° २०९।

द्र्ग्यमत्र-स्वामिकन्नुपित्लेक्ृतमफेमरीज, भागो पश्चमः- ° २६९ ॥

०८ ८9 १2१

<

((-0. 981101111811800 (111५6151 (0661100. 1411260 0 68104011

स्वप्नवासवदत्तस्य पताकामीमासा श्रीडन्द्रमोहनसिहः संस्कृतविभागे, सागरविश्चविद्यालयः ( म° प्र )}

पताका णब्दस्यार्थो व्वजोऽप्ति । घ्वजस्त्वचेतनः, परं पच्ोपायेषु पताका चेतनम्‌ता ।

अतः पताक्राशब्दस्यात्र सङ्धतिनं विद्यते किम्‌ ? पताका खलु यथा कस्यापि राज्ञः प्राशस्त्य- सूचकम्‌, एवं दयोः प्राणस्त्यसाम्येनामिधानं युज्यते ।

उपनायकवृत्तान्तः प्रासद्ज्िक उदाहूतःउ । स्वप्नवाप्तवदत्त एताहशो वृत्तान्तः पद्मावत्या

अस्ति । प्रधानत्वाद्‌ वासवदत्ता नायिका, पद्मावती चोपनायिका । अस्मिन्निबन्वे विव्रिधशास्त्र- प्रमाणेन पद्मावत्या वृत्तान्तः पताकाल्पेण निह्प्यते ।

आनुपद्धिककथा प्रधानस्योपकरणा्थं मवति । यथा रामायणे सू्रीवस्य कथा रामध्य

कृते, तथेव पद्मावत्या सह विवाहेनोदयनेनापि संवधितशक्तिना पूना राज्यमधिगतम्‌ ।

प्रासद्धिकस्य स्वार्थोऽपि प्रसद्धतो मतः+ । पद्मावत्याः स्वाथंसिद्धिल्पयुक्तपतिल्पेणो-

दयनस्य प्राप्त्या भवति । रामायणे सुग्रीवः स्वकीयं राज्यं पत्नीं च फरल्पेणावाप्नोति | पथात्‌ तेन प्रधानफलाय रामस्य पणं मनोयोगेन सहायता विहिता 1 पद्मावत्या सह विवाहा- नन्तरमुदयनस्योदयो नितराममृत्‌ । प्रथमं पद्मावतीपितृपक्षपैना राज्यप्राक्षये सहायिका वमूव । तदनन्तरं वासवदत्ताविषयकसुचनया प्मावत्या नायक आदब दितः ।

पताकानायकस्य फटसिद्धि गं मस न्धिपर्यन्तमथवा विमशंसन्धिपयंन्तं निवध्यते९ । यदिन

स्यादेवं तहि नाटचदोषमुदहिश्य नाटचदपणेऽभिहितम्‌-निरवंहणसन्ध।वपि तत्फले निबध्यमान तुल्यकालयोरूपकार्योपकारकत्वाभावान्न तेन प्रघानस्योपकारः स्थात्‌" । स्वफचप्राप्त्यनन्तः पताकानायकः प्रधाननायकस्य सहायकल्पेण तस्य फकासिद्धये यतमानो वण्यते । एतंस

[श 2 क ` 7

१.

इह हेतुद्धिविधोऽचेतनशवेतनश्च"“““चेतनोऽपि द्विधा-मृख्य उपकरणमूतश्च"* -उपकरणम्‌तां द्विधा--स्वाथंसिद्धियुतः, पराथंसिद्धिपरश्च । पूरवः पताका अन्यः प्रकरीति ।-ना० द° प्रथमो विवेकः ।

ना० द° प्रथमविवेके २७ सूत्रस्य वृत्तिमागो दशनोयः ।

मा० प्र° पृण २०१ मा० गोऽ सां।

ना० शा० १९-५ । प्रासद्धिक द्विविधम्‌--षानुबन्धं पताकाल्यं प्रकरी च प्रदेशभाक्‌- द० ₹<० पूत्रम्‌-२१।

द० <° सूत्रम्‌-२० प्रथमप्रकाडः।

नायकशब्दो मुख्यनायकनायिकोपनायक्रादीनां योतकोऽस्ति । नाटकलक्षणरत्नकोगो दयंनीयः- प° सं° २८ ( चौ° सं° सो० )

((-0. 3811011118118010 (111५6151 0661100. 01411260 0 6810011

१६६ सारस्वती सुषमा [ ३० व० ३-४ अ?

नाटचसमाक्ि यावदङ्केषु मवितुमहंति । स्वप्नवासनदत्तस्य चतुर्थाङ्कं समारन्धो गभं सन्धिः" । अस्याङ्कस्य प्रारम्म एव पद्मावत्युदयनयोविवाहः सूचितः । यथा-““विदरूषकः-- ( सहर्षम्‌ ) भोः ! दिष्टया तत्रभवतो वत्सराजस्याभिग्रेतविबाहुमद्खलरमणीयः कालो दृष्टः“ इति । अतः पताकानायिकायाः पद्मावत्या उदयनप्राक्षिरूपफलाधिगत्तिहूपयुक्तस्थान प्रतिपादनेन शास्व्रररणिमनुसरति । परषतिष्वज्केषु सोदयनप्रयोजनप्राक्ठये सहायिकाल्पेण निरूपिता । उदयनस्य कथा नैककविमिः कान्यविषयीकृता । तेषु राज्ञो हषंस्य नाटिकाया रलना- वल्याः प्रसिद्धिः सर्वातिल्ायिनी । यथा स्वप्नवासव्दत्ते विवाह उदयनस्य पद्यावत्या सहाभूत्‌, तथा रत्नावल्यां नास्ति! अस्यामूदयन-सागरिकयोः प्रेमकंथा विविधल्पेण नाटिकायाः समाप्ति यावद्‌ विनिबद्धा । यथा पद्मावत्या वृत्तान्तः पताकारूपेण स्वप्नवासवदत्ते स्वीकृतः, तथा सागरिकायाः कथा न शक्यते स्वीकर्तुम्‌, तस्याः प्रधानत्वात्‌ 1 उदयनसागरिकयोरनुराग- दशास्त्रकारर्वीजल्पेण ्वाणतः 1 नाटिकायामूदयनसागरिकयोविवाहस्वीकृतिरूपमिलनमन्ते मवति 1 परं स्वप्नवासवदत्ते चतुर्थाड्‌क एवोदयनपद्मावत्योविवाहस्य सूचनाऽव।प्यते, पद्मावत्या अप्रधानत्वात्‌ । विवाहानन्तरमनेकदीधेप्रेमव्यापारसम्पननं प्राक्‌ करणाद्रं पदचाद्‌ हषद्रिकं पुनमिकनमुदयनवासवदत्तयोः कविना कारितम्‌ । स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ताया प्रधानता दराहश्यते, रत्नावल्यां सागरिकायाः 1 अस्मिन्‌ प्रसङ्गे रत्ना व्रल्याम्‌ उदयनः स्वयमेव व्याजहार श्वासोत्कम्पिनि कम्पितं कुचयुगे मौने प्रियं भावितम्‌, वक्त्रेऽस्याः कूुटिलोकृतश्रूवि यथा यातं मया पादयोः । इत्थं नः सहूजाभिजात्यजनिता सेवेव देव्याः परम्‌, भ्ेमाबनधविर्वाधिताधिकरसा प्रोतिस्तु या सा त्वयि ॥

भाप्षेनापि वासवदत्तायां पोनःपुन्येनोदयनस्य प्रीत्याधिक्यं प्रतिपादितम्‌ । तद्यथा- पद्मावती बहुमत। मम यद्यपि रूपश्लीलमाधुर्थेः 1 वासवदत्तावद्धं न तु तावन्मे मनो हरति ॥ अतो निष्कषंर्पेण वयं कथितुं पारयामो यदुदयनसागरिकयोर्नाटिकायामनु रागवीजं विक्रसितं भूत्वा तयोमिलनरूपफर परिणतम्‌ । एवमेतद्‌ वस्त्व्राधिक्ारिकम्‌ । किन्त्वीहशमनु- रागबीजमुदयनपद्मावत्योर्नाटकरे न विकसितं वासवदत्तायां नुपस्यानु रागाधिक्यात्‌ । उदयनराज्य- प्राप्तये सहायिका वासवदत्तायाः संरक्षिका च भूत्वा पद्मावती प्रधानफलगप्राप्तये पताकावदस्ति । अत एतत्सम्बद्धवस्तु प्रासङ्कखिकम्‌ ।

१. दीक्षितमहोदयस्य शोधप्रबन्धः “भास की भाषासम्बन्धी तथा नाटकीय विरोषताए" दानीयः ( पृ० १६० ) २. इति वैताचिकमूखेन चन्तुल्यवत्स राजगुणवणंनया सागरिकायाः समागमहेवनु रागबीजा- नुगुण्यनेव विलोमनाद्विलो मनमिति-दद्यरूपके प्रथमः प्रकाराः । ३. रत्नावली-२।१८ । ४ स्वप्नवासवदत्तम्‌-४।४ । @ © @

((-0. 9811011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

पुराणोपादेयताविमशेः

श्रीकृष्णमणित्रिपाटी पुराणेतिहासविभागाध्यक्षचरः, सम्पूर्णानन्दसंस्छृतविश्वविद्यालयः, वाराणसी

वेदेभ्य उद्धत्य समस्तधर्मान्‌ योऽयं पुराणेषु जगाद देवः । ठथासस्वख्पेम जगद्धिताय वन्दे तमेतं करणासमेतम्‌ ॥

वस्तुतो मारतीयमध्ययनं वेदत एवारभ्यते, यतो हि वेदाः सन्ति मारतीयसंर्टरतेमूल- माधारः । विष्ववाङ्‌मये वेदात्‌ प्राक्तनं किमपि साहित्यं तेःपरम्थत इति सर्वेः पौरव््यिः पाद्चात्यैदच विपदिचद्धिमन्यते । अतः श्रद्धालवो हिन्दवः सवतोऽधिकं वेदप्रामाण्यमेवाभ्युप- गच्छन्ति, तर्मुलकस्मृतिपुराणानुसारमाचरन्ति, व्यवहरन्ति च निरन्तरम्‌ । संस्कृतवाङ्मये पुराणानामस्ति विशिष्टे स्थानम्‌ । वेदस्मृत्योरनन्तरं पुराणानामेवास्तिकजगति प्रामाण्यमङ्गी- क्रियते । यतोऽत्र वेदाथंमेव स्पष्टीकतु" ज्ञानकर्मोपासनानां सिद्धान्ता अतिसरल्या मावगम्यया प्राञ्जल्या भाषया विविधाभमिभंक्तरिरोमणीनां मानवमणीनां कयामिः सम्यगवरवोधिताः सन्ति, येषां मननद्वारा साधारणनबरुद्धयोऽपि जना व्यावहारिकी स्थिति सम्भादयन्तो वेदोपनिषत्प्रतिषाद्यं मानवानां प्रधानं रक्ष्यं परमात्मानं प्राप्य मुक्ता मवितुमहंन्ति । वेदानां यधाथंमर्थंमवगन्तु पुराणानामस्ति पूणं: सहयोगः । अतो वेदार्थानां विस्तराय पुराणानुशीलनस्यावदयकता प्रद्चिता महामारतस्यादिपर्वंणि भगवता व्यासदेवम्‌-'इतिहासपुराणाभ्यां वेदाथमुषवुंहयेत्‌"१ । इति ।

अतो मगवच्निःरवासरूपापौरषेयवेदवत्‌ प्राणानामपि प्रामाण्यं सिन्यति । वस्तुतोऽनादि- परम्परातः प्रचक्िताया मारतीयसंस्कृतेः, सदाचारस्य, वर्णाच्रमधमस्य, समस्तस्य समाजस्य, सम्पूणंस्य रा्टस्य च मर्यादासंरक्षणं यथा वेदेविधीयते, तदनु स्मृतिमिः सम्पाद्यते, तथेव प्राणे- रपि क्रियत इति न संशयग्रस्तम्‌ । वेदानां दुखूहतया तदीयतक्त्वकाक्षात्कारो यादहक्‌ कारिन्थमा- वहति, न तादक्‌ सरलाति्तरलमाषानिवद्धानां पुराणानापस्ति काठिन्यम्‌ । साधारणेष्दपि जनेपु वेदरहस्यज्ञानस्यावद्यकत्वमनुमूय मगवान्रू कृष्णद्व॑पायनो महर्षि- व्यासदेवः पुराणानि रचितवानु, कृतवांख्च तत्र जञानकमपासनापेक्षया ऋलजुमिस्पायमनिवमात्रेणा- चरणीयस्य भक्तिमार्गस्याविष्कारम्‌ 1 अतो निखिलानां जनानां कल्याणकारिमिष्पायः परिपूर्णानां पुराणानामनुशीलनेन मवत्ति मानवताया जागत्तिः, सम्यक्‌ सज्जायते घमंस्य संरक्षणम्‌, मानव- जन्मनः साफल्यं च सिध्यति । अत एव सङ्खच्छते निम्नाङ्तं पयम्‌- विस्नाराय तु वेदानां स्वयं नारायणः प्रभुः 1 व्यासरूपेण कृतवान्‌ पुराणानि महीतले ॥.

क त ज का कः

१. महामारतमू-आदिपवंणगि-- १।२६७।

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

१६८ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ अं०

यथा दिवसे प्रकाशो भगवता भास्करेण भवतति, रात्रौ प्रकाशयचन्द्रमसा जायते, गहान्धकारो दीपेनापनीयते, तथैव परमात्मस्वरूपप्रदर्शनाथं ज्ञानं तु पुराणवचनैरेव सम्भवितु- महति । विविधाभिर्वासनाभिर्मूयो मयो गकाटव्यामस्यां वंश्नम्यमाणानां जीवानां करते पुराण- मस्ति सरर माोकम।गं: । अत एव छोक्रपितामहेन ब्रह्मणा सर्वाप्ां विद्यानामादौ पुराणविद्यव स्मृता, ततो वेदा आविमताः? ।

सवंक्षास्त्राणां ज्ञातृत्वेऽपि पुराणज्ञानामावात्‌ कस्यापि पुरुषस्य विचक्षणत्वं न सम्मवतीति विष्णुपुराणस्यास्ति डिण्डिमघोषः ।

पदमपुराणे तु प्रोक्तमस्ति यद्‌ यंवदास्तदितराणि च चास्त्रानि सम्यगधीतानि, परन्तु तेयदि पृराणानामव्ययनं न कृतं चेत्‌, तहि तेषामृत्तमज्ञानप्राप्षिनं जायते' । धा्मिकसन्ेहानां निवृत्तये प्रवृत्तये चाव्याहिभिक-परशलोकमार्ये पुराणानामनुणीलनं नितान्तमस्त्यावद्यक्रम्‌ । इदं हि विर्द्धहंतुमिनं हातव्यम्‌ । शास्त्रेषु अप्रतकयंपुराणमानवधमंशास्वरसः ज्गवेदविकरित्सासु पृराण- स्येव प्रवमं स्थानं निदिष्टमस्ति महामारते, यतो हीमानि मगवत आज्ञाल्पाणि सन्ति ।

पुराणं मानवजातहदयान्धकारस्यापाकरणाय सवंथा पणितुल्यं प्रकाचकमस्ति । परग- तत्त्वह््या पुराणं हि नूनमस्ति श्रद्धेयं शस्त्रम्‌ । पुराणेष वित्रिवेमविविमिन्नैर्नामभिविविवेभ्योऽ- धिङकारिभ्यो विविधैः प्रकारः पप्मं पृर्पाथंमवगन्तुमूपायाः प्रद्चिताः सन्ति! अद्यत्वे पुराणानां सम्यगध्ययनामाव्रादेवरं तत्र तिर्मा अनेके आक्षेपा मर्वात । गभीरतया तदनुसन्धाने क्रियमाणे तेषामाक्षेपाणामनायसिन निराकरणं जायते । यदि पुराणान्याक्षेषपूर्णानि स्युः, तर्हि महादाशंनिकानां परमतधविचारकाणां कूमारिलमदट्-श्रीशङ्कुराचायं-रामानुजाचा्थंप्रभूतीनां महानुमावानां निर््रान्तिप्रमाणानि पुराणानि कथङ्कारं स्वीकृतानि स्थुः ? पुराणानामन्तस्तक प्रविक्ष्य समीक्षायां क्रियमाणायां स्फुटमवगम्यते, यत्‌ पुराणेषु देश- कारस्थित्यनुषारं सर्वानुकुकं कतव्यमुपदिष्टं वतते, येन मानवानां सवेदा कल्याणमेव जायेत । मतः परराणपारायणश्ीरविद द्धिर्मारतीयजनताया महत उपकाराय राष्समून्नतये च पराणज्ञान- राशिर्ननं प्रसारणीयः प्रचारणीयश्च \ अद्यत्वे स्वतन्त्रताया उषःकाठे नित्यनवीनैरत्सारैरमि- नवचाक्यचिक्ययुगेऽपि पुराणानि महान्तमूपक।रं क्‌" प्रमवन्ति । म।रतीयपयथप्रद्चनाय पुराणानि,

१. पुराणं स्वंशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम्‌ । मनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिगंताः॥ ( म० पु° ५३।३ ) २. यो विद्याच्चतुरो वेदानु साङ्गोपनिषदो द्विजः न चेत्‌ पुराणं संविद्यान्नव स स्याद्‌ विचक्षणः ॥ ( वि° पु° २।५१ ) ३. बहुदयास्त्रं समम्यस्य बहूनु वेदानु सविस्तरम्‌ । पुसोऽश्रुतपुराणध्य न सम्यग्‌ याति ददनम्‌ ॥ ४. पुराणं मानवो धमः साङ्गो वेदर्चिकरित्सितम्‌ । भाज्ञासिद्धानि चत्वारि न हातन्यानि हेतुभिः ॥ ( पर प° ४।१०५।१३ )

((-0. 9811011118/18010 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

न

ज > का कका = क = = = = ज =

मागं° फा० प° २०३२ वि° ] पुराणोपादेयताविमंः १६९

महामारतम्‌, रामायणच सव तोऽधिकं साहाय्यं विधातुं शवनुवन्ति, यतो हि पुराणादोनां भूमिः समस्तं भूमण्डलं वतते, न च केवलं मारठवपेमात्रम्‌ 1 पुराणव्यवस्थायां विश्ववन्धुत्वस्यादर्चो निहितोऽरित, येना ताराष्टियसमस्यायाः समाधानेऽपि पर्याषं साहाय्यं मवितुमहंति ।

लौकिकविषयाणामिव पारखौकिकविषयाणामपि पुराणेषु पर्याप्तं विवेचनं विद्यते । यतो हि पुराणानां हृ्टिपथे न केवरं म।रतवषंस्यापितु तव्रो्वाधो मागे वतंम।नानां चतुदंशभ्रुवनानामपि पदार्थाः सम्यग्‌ विवेचिताः सन्ति । एवं सावंजनीनं हितमुपदेष्टुं प्रवृत्तानां पुराणानां समीक्षा कस्य सचेतसो मानवस्य न प्रियकरी कल्याणकरी च स्यात्‌ ।

पुराणं हि हिन्दु जातेः सवंस्वम्‌, भारतीयसंस्छृतेः पोषकम्‌, मानवसमाजस्य पथश्रद्शकमायं- साहित्यस्य चाधारस्तम्मो विद्यते, येन सवं विव धािक-सास्ेतिक-एतिहासिक-नेतिक-षा माजिक- सद्ग्यवहारादीनां सौविघ्यमवाप्यते । भारतीयप्राचीनेतिहासस्यान्धकारे युगेऽपि पूराण्रमया प्रकाशः प्राप्यते । अत एव मटरषिणा याज्ञवल्क्येन विद्यागणनायां पुराणस्य प्राथम्यमूपात्तम्‌' ।

यथा वेदा ईश्चरानुग्रहेण पूर्वं ब्रह्मणो हूदि आविर्भूताः, ततो विर्भमिन्नानां महर्षीणां हृदाकाशे प्रकाशिताः, तदनन्तरं च मानवसमाजे वि" तृताः, तथैव सवंप्रथमं पुराणविद्यया ब्रह्मद्वारव स्मृता, तदनु देव्िहूदयेषु प्रस्फुरिता, पश्चात्‌ वथनोपकयनघ्ारा मानवेषु प्रसरन्ती महपिव्यासदारा ब्रह्य-पद्मादिपुराणस्पेणोपनिवदा सती लोक्रकल्याणं कुरते । भत एवोभयममंज्ञो भगवानु व्यासो वेदविमाजयिता, पुराणसद्भुखयिता चोच्यते । भारतीयपरम्परानुखारं वेदमन्त्राणां गृढोरऽ्यो ब्राह्यणग्रन्यद्वाराऽवगम्यते, तस्य स्पटोकरणं च पुराणेतिहाम्यां भवति । पुराणेषु येया उक्ताः सन्ति, ते वेदास्य विस्तृतरूपा विद्यन्ते । मगवता व्यासेन पराणात्िरिक्तमेकं महाभारतमपि रचितम्‌, यत्र सवविद्यानां सङ्ग्रहो जाततः । त्थं तेन प्रतिज्ञातं यत्‌-- यदिहास्ति तदन्यत्राप्युपलस्यते, यन्नेहास्ति न तत्‌ क्वचित्‌ प्राप्यते । महा भारतमितिहासणेल्या लिखितमस्ति । अत एतदितिहासः प्रोच्यते । पुराणेतिहासयोः यज्ञ-दान-तीधं-व्रतोत्सवादीनां वणेनप्रसङ्खे प्राचीनस्य भारतीयसमाजस्य प्रत्यक्षं खूप दृष्टिगतं मवति, यत्रा्यत्वे हिन्दुसंस्छतिरवरम्विताऽस्ति 1 एवं पराणेतिहासाम्यां नूनं प्राचीनमारतस्य ज्ञानराशिवेमवम वगम्यते । आधुनिकमूगोदिक्षाथंमपि पुराणानामनुगीठनमत्यावद्यकमस्ति । मौगोक्किदष्ट्या मिश्वदेशस्य सुप्रसिद्धाया नीकनद्या तदेव स्थानमस्ति, यद्‌ मारते मगवत्या मागीरथ्या गङ्गाया विद्यते । तस्या उद्गमस्थान जिज्ञासया वित्फोडंमहोदयेन पुराणर्वागितमृ गोलाधारेणान्वेषण- मारञ्धम्‌ । तेन पुराणवणंनानुसारं नीलनद्ा उद्गमस्थानस्येकं मानचित्र प्रकाशितम्‌, किन्तु कनिघमप्रभृतयो योरोपीया विद्वांसो मारतीयपुराणसाहित्यस्य तद्गौरवमसहमाना विल्फोडमुपहसन्तस्तन्निमित्तं तन्नीलनदीमानचित्रं सवंथाऽविश्वसनीयं मारतपक्षपातपूणंमित्युद्धोष्य खण्डितवन्तः 1 तदनन्तरं वास्तविकतापक्षपातिना रकरिरनेण्ट ॒जे°० एच्‌° स्पीकेन नीलनद्या

१. पुराणं न्यायमीमांसा चमंशास्त्राङ्घमिधिताः। वेदाः स्थानानि विद्यनां ध्मंस्य च चतुदंश ॥

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

१७० सारस्वतो सुषमा { ३० व° ३-४ अ

उद्गमस्थानविषये परिश्रम आरज्धः । तेन चिचारजातमनुशील्य वित्फोडंमानचित्रं गृहीत्वा भिक्े रमता तन्मानचित्राधारेणैव यात्रां करर्वाणेन नीलनद्या उद्‌मस्थानमपि प्रत्यक्षीकृतम्‌ । सवं तद्वृत्तम्‌ “डिस्कवरी आफ्‌ दि सोसं नील" नामके पृस्तकेऽङ्धुितमस्ति । अस्यैव विषयस्य विवरणम्‌ एरियाटिक रिसर्चेज' तृतीय मागेऽपि लिखितमस्ति । एवंविधा अनेके सन्दर्भाः प्राणमोगोलिकिविवरणानां प्रामाणिकतां साधयन्ति । पुराणेषु प्रधानतया मारतवपंस्य गौणतया चान्यदेशानामपि किचिद्‌ विवरणं निद्वि्टमस्ति, परमिदानीं दीघंफाङव्यवधानात्‌, ्रकृत्तिपरिवतनात्‌, राजनीतिविष्ठवाच्चांशिकरूपेण पुराणनिदिष्टानां नदी-जनपदादीनां यथाथतः परिचयोऽद्यत्वेऽतिकठिनो जाततः । परं प्रसन्नताया विषयोऽस्ति यत्‌ पुरातत्तवानुशीलन- निरतानां गवेषकाणां परिध्रनेण पूराणमौगोलिकविवरणसत्यता दानैः शनैः प्रमाणी मवति । मथवंवेदस्य पृथ्वीपूक्तं मात्रमृरमि प्रति मारतीयमावनाया अत्यन्तमुदात्तं वर्णनं विद्यते ।

यथा माता स्वकीयं तनयं वात्सल्येन दुग्धं पाययति, त्थवास्माकं सात्रमूमिरपि विमिन्ना्भिः पयस्वतीमिमारतीयां जनतामाप्यायति । अत एवेयं विश्वम्भरा धात्री चोच्यते-- "माता भूमिः पुत्रो जहं पृथिव्याः ` इति । अस्मिन मन्त्रे मातृभूमेः स्वखूपस्य, तथा तया सह॒ मानवटहूदयस्य चेकताया याटहशमृत्डष्ट ह्पं वत॑ते, तादश्मन्यत्रास्ति दुकंमम्‌ । भारतीयसंस्कृतौ सत्यस्य यः प्रकादा उपकभ्यते, तस्योद्गमो मात्रमूमिरेवास्ति२ । वायुपुराणेनापि पृथिव्या अनन्तेति नाम निदिता सा सवमृताश्चया जननी प्रोक्ताऽस्ति--

जननो स्व॑भूतानां सवभूतधरा धरा ।

नानाजनपदाक्रोर्णां नानाधिषटानपत्तनां ॥

नानानदनदीह्ेला नेकजातिसमाकुला ।

अनन्ता गीयते देवी पृथ्वी वहुनिस्तरा ॥

पृथ्वीसूक्तं रां त्रिविधं निदिश्मसिति--निङ्र्टम्‌, मध्यम्‌, उत्तमं च । तत्र निक्रृश्कोटिके

राट मौतिक्रसम्पत्तेः पूणंतया विकासो टइयत्ते । मध्यमे राष्ट जनताया वृद्धौ सवदा चाच्त्य- मवतिष्ठते । उत्तमस्य रा्स्य वैशिष्ट्यं तत्रत्या सस्छरृेतिभंवति । अतो वेदमन्त्रहारा उत्तमरष्ट मानसिकस्य तेजसः, चारीरिकवलग्रा्षेश्च प्राना कृता विद्यते* । पृथ्वी हि राष्टस्य शरीरम्‌, जनता प्राणः, संस्कृतिश्वास्ति मनः । एषां त्रयाणां सम्मेकनेनैव राष्टस्यात्मनो मवति निर्माणम्‌ । अतो यरिमनूु कस्मिन्नपि राष्ट समृत्य तत्रत्यायाः सस्छरतेः समुन्नत्तिकरणं तत्रत्यायाः ्रत्येक्यक्तेमं वत्ति परमं कतंव्यम्‌ । वस्तुतः स्वसंस्छृतेः समुन्नतिद्वारेव मानवो राष्ट जन्मग्रहुणस्य ऋणान्मुक्तो मवितुमहंति । यथा प्रत्येकव्यक्तिः स्वकीयं नैजं वैशिष्ट्यं विमति, तथेव प्रत्येक- राष्टूस्य नेजी विशेषता मवत्ति, यया तद्राष्मपरराध्रापेक्षया समुन्नतं प्रतीयते । तत्र भारतस्य

१. अथववेदः ११।१।१२ 1

२. यस्य हदयं परमे व्योमन्‌ सत्येनावृतममृतं पृथिव्याः 1 ३२. वा० पु ५।२३।

४. सानो भूमिस्त्विषि राष्ट दधातृत्तमे।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. [14111260 0 6810011

मार्ग° फा० धू० २०३२ वि० ] पुराणोपादेयताविमशः १७१

वेशिष्टयभस्मामिर्वेदपुराणद्वारेवावगन्तुं शक्यते । अन्यराषटापेक्षया मारतस्य वंशि्टयमत्रवास्त, यत्तत्राघ्यात्मकरे ज्ञाने, स्वध्म॑पालने, परोपकारकरणे, संयमे, राष्टस्योद्धारे, सवंसमुन्नतौ च वलं दत्तमस्ति ।

यदि वेदो भारतीयसंस्कृतेः सर्वेच्चिमुद्गमं स्थानमस्ति, तहि, पुराणानि सन्ति मारतीय- संस्कृतेः शाइ्वतानि स्रोतांसि । हिन्दु जातिसंस्कृतिसम्बन्धिनः कदाचिदेव केचन एवंविधा विषयाः सम्मवेयुः, येषु प्रकाशः पराणनं दत्तः स्यात्‌ 1 वेदानन्तरं मारतीयसंस्छरतेर्वास्तविकं स्वलूप- मस्माभिः पुराणैरेवावगन्तुं णव्यते । पुराणानुसारं पुराणानि हि धामिक-सामाजिक-सास्कृतिक- राजनोतिक-आधिकरादिषु क्षेत्रेषु लोकवरगंस्य विचाराणां कार्याणां च यथार्थं चित्रमुपस्थापयन्ति । प्राणानामनुशीलनेनास्माभिः स्वजीवनोदृश्यषूतये आदश्ंमयः सदुपदेशो कम्यते । यतो हि प्राणेष्वेकत्रवहिकामूप्मिकटहितसिद्धये उदाहुरण-प्रत्युदाहरणकयानकोपकथानकटढारा बुभकमणि ्रवृत्तयेऽशभकमंम्यश्च निवृत्तये सदुपदेयो दत्तोऽस्ति--"रामादिवत्‌ बतितव्यं न रावणादिवत्‌" इति ।

पुराणानुसारमस्माकं देशस्य नामास्ति भारतव्ंम्‌ । तथात्र निवासिन्याः प्रजाया नामास्ति मारती । पुराणेषु भारतवषंस्य मौगोकिको विस्तारः समूद्रादुत्तरे हिमाल्याच्च दक्षिणे प्ोक्तोऽस्ति+, तथा कन्याक्रुमारीतो हिमालये गङ्खाया उद्‌गमस्थानपयन्तं विस्तृतो म्‌भागो भारते षम्मिलितोऽभिमतोऽस्तिः । निरुक्तशास्व्रहृ्टया वायु-मत्स्यपुराणयोर्मारतवषंस्य निवचनं कृतमस्ति यत्‌ प्रजानां भमरण-पोपणकारणादेका संज्ञा मरत इत्यस्ति । एतन्तिरुक्त राधारेणायं देशो मारतमित्युच्यते ।

इदमस्य रहस्यम्‌-मरणपोषणात्मकेन गणेन मनुभंरतः प्रोक्तोऽस्ति, तथा यत्र भूमागे मनु- पदत्यनुस्ारं तत्सन्ततयो निवसन्ति, ठन्नाम मारतमिति जातम्‌ । यद्वा राज्ञ ऋष मदेवतनयस्य मारतस्य नाम्नाञ्यं देशो मारतमित्युच्यते, अथवा दौष्यन्तमं रतस्य ( सवंदमनस्य }) नाम्नाऽ- स्माकं देशो भारतमिति निगद्यते । तथा चोक्त* भागवते-“भजनामं नामेतद्रर्पं मारतमिति यत मारमभ्य व्यपदिशन्ति" ति । “वायुपुराणेऽपि प्रोक्तम्‌ -

चक्रवर्ती ततो जज्ञे दीप्यन्तिनृपपत्तमः ॥ शकुर्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारतम्‌ ॥ इति ।

१. उत्तरं यत्‌ समृद्रस्य हिमवदहृक्षिणं च यत्‌ ।

वषं तद्‌ भारतं नाम यत्रेयं मारती प्रजा ॥ ( वा० पु° ४५।७५) २. आयतो ह्याकरुमारिक्यादाग ङ्काप्र मवाच्च वं ।

तियंगुत्तरविस्तोणंः सहस्राणि नवेव तु ॥ ( वा° प° ४५।८१ ) ३. भरणाच्च प्रजानां वं मनुमंरत उनच्यते।

निरुक्तवचनाच्चैव वपं तद्भारतं स्मृतम्‌ ॥ (मण प° ४५।७६ )

४, मागवतम-५७।२ ॥

५. वा० प° ९९।११३। ९

((-0. 98111011118118010 (111५6151 0661100. 01411260 0 66810011

१७२ सारस्वती सुषमा [ ३० व° ३-४ ०

एवं पुराणेषु भारतस्य नामकरणविषये त्रीणिमतान्युपलम्यन्ते 1

पुराणेतिहासयोर्या मारतवषंस्य वन्दना विद्यन्ते, ताघु महामारतस्य भमीष्मपवेगि भारतवन्दना माव्ष््याऽत्यन्तमुत्करृष्टाऽस्ति१ । ठेषु पेषु येषां चक्रव्तिनां राज्ञां नामानि गणितानि सन्ति, तेषां धार्मिको मावः, प्रजावात्सल्यम्‌, सत्यपालनम्‌, परोपकारमयं जवनम्‌, निरन्तरं लोककल्याणकामना तै; स्थापिता, मादथंमयी व्यवस्था च मारतीयगौरवश्यास्ति विषयः । ये महापुरुषाः स्वदेशस्य कालस्य च प्रतिनिधयो मवन्ति, तेषामेव वृत्तान्तोपस्थापनं पुराणेतिहासयोरनिवायं जायते । एतदनुसारमेव तत्र तेषां चारित्रचत्रणं कृतमस्ति । पुराणेषु मारतवषं स्वर्गादप्वृत्कृष्टं वणितमस्ति 1 तत्र स्िडान्तितं वतते यद्‌ देवाः स्वगे गीतं गायन्ति यत्तं मानवाः सन्ति धन्यतमा ये मारते जन्म गृह्णन्ति । भारतवसुन्धरा हि स्वर्गादपि उल्छृश्स्ति, यतो हि तत्रद्या जनाः स्वगं मोक्षं चोभयं रब्धं राक्नुवन्ति । ये श्वे भक्तरेवत्वमोगाप्ते मोक्षाय भूयो मारते जन्म गृह्णन्ति । सुरत्वं प्राप्तानस्मानपेक्ष्याधिकर सुकृतिनस्ते । अतो मारतवपं जन्म- ग्रहणं नास्ति साधारणस्य पृण्यस्य फलम्‌२ ।

मपि च जम्बूद्वीपे वतंमानेम्योऽन्यवर्षेम्यो मारतवर्षं सर्वश्रेष्ठं ज्येष्ठं चामिमतम्‌, यतो हि अन्यानि वर्षाणि केवलं भोगस्थानानि सन्ति, किन्तु मारतं कमंभूमिः प्रोक्ताऽस्ति । अत्र सतकर्मा- नुष्ठानद्वारा मानवो मोगं मोक्षं चोमयमपि रन्धुं शक्नुयात्‌ । तथाहि विष्णुपुराणेञ इदमस्य र््स्यम्‌-मारतरभभूरेव सदसत्कर्मानुषछठानयोग्या ममि: । मारतादन्या म्‌मयो हि सुषदुःखसाक्षाक्तार- रूपस्य मोगस्य स्थानानि । अत्रैवानुष्ठितेन विहितक्मंणा धमः, निषिद्धेन च क्मंणाधर्मो जायते, ताम्थां च यथाक्रमं सुखदुःखे तद्धोगाश्च जायन्ते, न त्वन्यत्र सभनुष्टितेन कमणा तथेति भावः ।

यदा काचिज्जातिः परस्परविद्रेषवशात्‌ स्वकीयमादशंमयं चरित्रं विस्मृत्यात्मनः स्वल्पं परित्यजति, अन्याधीना च मवति तदा विश्वस्य इनरजातयः तस्या उपेक्षणं कतु प्रारमन्ते । त्ामिका ग्रन्थाः पोपकल्पना, तत्पूवंजा असम्थाः, तदूमाषा अव्यवहार्य, तदेणमूषादिकं लञ्जा- जनकम्‌, तदाचार-विचार-व्यवहा रादिकं च वाकानां क्रीडनकम्‌ इत्यायुक्त्वा तां जाति सवंथाऽ योग्यामुोष्टं चेष्टन्ते । एतन्न सगिकनियमानुसारं विविधा जातयोऽन्येषां कुचक्र समागत्य स्व रयं स्वरूपं परिहरन्ति । तासामस्तित्वं केवलमितिहासपृष्टेष्वेवाद्िनिम तिष्ठते ।

१. त्रियमिद्द्रस्य देवस्य मनोर्वेवस्वतस्य वा| पृथोस्तु राज नरु वेन्यस्य तथेक्ष्वाकोमंहाटमनः ॥ अन्येषां च महाराज ! क्षत्रियाणां वरीयसाम्‌ । सर्वेषामेव राजेन्द्र । प्रियं मारत ! मारतम्‌ 1 ( म० भा० मी प० ९।५।९ ) २, गायन्ति देवाः किक गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभृमिमागे । स्वर्गापिवर्गास्पदहेतुमूते मवन्ति मूयः पुरषाः सुरत्वात्‌ ॥ ( २।३।२४ ) ३. तत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामूने 1 यतो हि करमभूरेषा ततोऽन्या मोगमूमयः ॥ इतः सम्प्राप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात्‌ प्रयान्ति वं । तियंत्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा मुने ॥ ( वि° प° २।३।४।२२ )

((-0. 9811101111811800 (111५6151 (0661100. [14111260 0 6810011

४ +~ क ~=

त

मारग° फा० पू० २०३२ वि० | पुराणोपादेयताविमशः १७३

विदवस्येतिहासोऽस्ति साक्षो यद्‌ हिन्दुजातिविंद्वस्मिन्‌ सर्वतः प्राचोनतमा । मस्याः पवित्रतममुटेदयानि सन्ति, स्वधर्माचरणम्‌, परोपकारकरणम्‌, स्वार्थत्यागः, ईश्वरं प्रति अनन्य परेमप्रतिष्टापनम्‌, समस्तं विश्वं विष्णुमयं मत्वा तत्र श्वद्धाचरणं च । अतस्तत्र विश्वव्रनधुत्व- भावनया “वसुधैव कुटुम्बकम्‌" इति पुनीतो मावः सवंदा तिष्ठति 1 या हिन्दुजातिः प्रारम्मतोऽन्यामु जातिपु शासनं करोति स्प, रीत्र॒ दंववशाद्‌ अन्याधीना भूत्वा शासिता शोषिता चामवत्‌ । सरवप्रथमं हिन्दरुजातौ बौद्धानां शासनमजायत, त्तो यवनानामाक्रभणममूत्‌ । अनयोः शासना- घीनयाऽपि हिन्दुजात्या शिक्षापद्धति: स्वाधीनैव रक्षिता । एतत्परिणामस्वल्पेण कुभारिलमटू- स्वामिशङ्कुराचायंसदशा अद्धतप्रतिमाल्ाचिनो मनीषिणोऽस्यां जातावुत्पद्य बोदढसान्नाज्यं समूलमुन्मूल्य बौद्धान्‌ भारताद्‌ वहिः तवन्तः ।

यवनशासनकाङेऽपि शिक्षापद्धति हिन्दुनामधीनैव सुरक्षिताऽवतंत । येनानेके धर्म॑वीरा हिन्दवः स्वजातेधंमंस्य च संरक्षणे कृतस द्धुट्पा आसन्‌ । महाराणा प्रताप-छत्रपतिशिवाजो-गुर- गोविन्दसिह-हकोकतरायप्रभृतिमिमंहापरषैरिछन्ना भिन्ना वा दहिन्दुजातिः प्रणाशात्‌ संरक्षिता, राजस्थानीयामिः पद्यिनी प्रभृतिभिः सतीनारीमिश्च जौहरत्रतं स्वीकृत्य प्रज्वलितेऽगनौ स्वानि शरीराणि मस्मसात्छृत्वा भारतीथकुलयोषितामादशं मूतः पातित्रत्यधमंः परिरक्षितः । परिणाम. स्वरूपं यवनघाग्राज्यस्य सत्ता शिथिला जाता । अस्मित्तेवासरे योरपनिवासिन्या ओआंग्लजाते- भारतवषं प्रवेशोऽमवत्‌ । शनैः शनैः शासनस्याधिकारस्तस्या हस्तगतो जातः । तट मूद्वन शासक्रेन काङमेकारेमहोदयेन यदा दृं यद्‌ भारतीयाः पा्ाच्यानुपेक्षन्ते घृणा दट्या च तानु पश्यन्ति, तदा तेन चिक्षापद्धत्ति स्वाधिकारे त्वा एवंविधानि पाठ्चपुस्तकानि निर्मापितानि, यान्यघोत्य हिन्दुजातिः स्वं बास्तविकमितिहासं विस्मृत्यांग्लजात्या सह सम्मिकिता स्यात्‌ । तेषु पुस्तकेषु स्थे स्यकेऽद्कितमासोद्‌ यदार्या न सन्ति, मारतस्यादिनिवासिनः, जन्तु मध्य- शियातस्तत्रत्थानां दलद्रयं प्रचकितम्‌ । तत्रैकदलं गूरोपामिगरुखं प्रस्थितः, द्वितीयं च मारते आगत्य न्यवसत्‌ । अतो योरपवास्िनी आंग्छजातिस्तथा मा रतनिवासिनी हिन्दुजातिश्च दे पि एकस्य पितुः स्तः सन्तत्यावुमयत्र भेदभावोऽनुचितः । प्रथमं ये आर्यां मारते आगतास्ते विद्याविहीना गुणहीनां अप्तम्धा मारण्यक्रा इव महापूर्वाः कृषकाश्चासनु । ते कृषि कतु जानन्ति स्म, पनु पालयन्ति स्म, गोचारणसमये यानि गीतानि गायन्ति स्म, ताति एकव षड्गृह्य वेदनाम्ना ग्धवहतु' प्रर मरन्‌ ।

अतो न वेदः कस्यचन महरवस्थ पुस्तकमस्ति, आर्याणां संस्छृतमाषा मृतमाषऽस्ति । हिन्दीचात्पसङ्ख्यकानां माषा वतते, ।हन्दरुनां वेषभूषादिकं धृणास्पदं तथा तेषां मोजनं बृहन विद्यते, एषां व्यवहारो लोकरविषद आचार-विचाराश्वासम्थानां चिह्ञानि सन्ति ।

पाश्चात्यैरनुमवः कृतो यत्‌ मारतवर्षे यावद्‌ विधिवद्‌ वेदपाठो मविष्यति, तथा पुराणानां प्रवचनं प्रचलिष्यति, तावद्‌ हिन्दुधमंश्य, हिन्दुजतिः, हिन्दुपस्कृतेद्च न कापि क्षति- भ॑विष्यति । एनमनुमवं लक्ष्यीकृत्य तंठेखनो गृहीता, अनेक्नानि पुस्तकानि च रचितानि, येषु पुराणानामसत्यताम्‌, तत्कथासु परस्परं विरुढताम्‌, असम्मत्रताम्‌, अदू रदशितामडगीरुतां मूखंतां च साधयितुं महती कुचेष्टा कृता । तानि पृस्तकानि पटित्वाऽमिनवश्िक्षितवगंः साघारणजनता

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

१७४ सारस्वतो सुषमा | ३० व° ३-४ ञं° च व्यामोहिता सती पुराणान्युपेक्षिततवती । एवंविधाया दूषितधिक्षापद्धतिदषटेः परिणामोऽमवद्‌ यद्‌ आंग्टशिक्षितसमूदायस्य मानसिकरः स्तर एव परिवतितः। आंग्लश्चिक्षादीक्षिताः स्वान्‌ मारतोयाच्‌ कथयितुं सङ्कोचं तथा आंग्डानामनुरूरणे गौरवं चानुमतन्‌ु । एवंविधां शिक्षामनु- भूय काङंमेकालेमहोदय आत्मानं कृतकृत्यं मत्वा महत्या प्रसन्नतया स्वपितुः पाश्वं एवमाञ्ञयक- मेकं पत्रं व्यलिखत्‌--तात 1 ये हिन्दव आंग्लशिक्षां प्राप्नुवन्ति, ते स्वधर्मान्न सहानुभूति करुवेन्ति । कियन्तस्तु नास्तिका भवन्ति, केचन च च्रो्ट्ध्मं मन्तुं प्रवर्तन्ते । अनया शिक्षया अहमेकं वगमेवंविधं निर्मातुमिच्छामि, योऽस्माकं तेषां च मघ्येऽनुवादकका्यं कतु शक्नुयात्‌ । वर्गोऽयं रक्त-रङ्खयोर्भारतोयो मविष्यति, परन्तु विचारेषु नृनमांग्लवद्‌ मविष्यति^ इति ।

अनया लाडमेकारे विषाक्तशिक्षया द्िक्षितस्षवरदायो हिन्दुधमं -हिन्दुसंस्कृति-हिन्दुजातीनां प्रबलः चत्रुरभवत्‌, तथा स्वमतीतं गौरवं विस्मृत्यावतारवाद-वर्णाश्रमन्यवस्था-मूतिपूजन-पृत- श्राद्धादीन्रु वैदिकपौराणिकविषयाच्र खण्डयितुं प्रवृत्तः । अस्या अभिनवश्िक्षाया मारतीयेषु विद्यार्थिषु महान कुप्रमावो जातः । अवरङ्खजेवप्रभृतिभियंवनैर्यावती हानिर्नाजायत, तावती हानिरनया िक्षया शिक्षितहिन्दुनामधारिमिर्जाता ।

कस्या अपि जातेरुत्थानं पतनं च तज्जातीयसाहित्येऽ्रलम्बितं मवत्ति । यस्या जातेः स्वधािकसाहित्यतो घृणा जायते, तस्याः पतनमनिवायंतया मवति । इयमेव दशाऽद्यत्वे हिन्दु जातेरूपस्यिताऽस्ति । साम्प्रतमस्या जतेविश्वासो निजधािकग्रन्थेभ्यो विच्छिद्यते । आंग्लानां यवनानां च स्वधािकम्न्थेषु यावानु विश्चसो वद्धंते, तावती एव हिन्दुजातिः स्वधार्मिकम्रन्थानामध्ययनाद्‌ विमुखा मवति । एतस्य मुख्यं कारणमस्ति धार्मिकशिक्षायाः प्रचारप्रसारयोरमाव एव ।

यस्यां शिक्नायां धमंस्य न मवति स्प्चः, तया शिक्षया युवकेषु युवतीपु च सद्गुणानां प्रादुर्मावस्य स्वप्नदञ्यनप्रुपहासास्पदातिरिक्तं किमपि न सम्मवति। सुशिक्षाद्वारंव विवेक- णीलाया बुद्धेविकासो मवति, ज्ञानस्य वद्धिर्जायते, कतंव्यपालनस्य रुचिरुत्प्यते, ईश्वरीया- खौक्रिक्यक्तिपु विश्वासः सम्मवति, महत्यु सम्मानभावो जागति, सदुगुणाजंन उत्साहो वद्धते, स्वधमंपारने प्रवृत्तिमंवति, मानवः सत्कु सदा प्रवतते तथा दुष्कम॑णो निवर्तंते, स्वदेश- गौ रवरक्षणे च मनो गति ।

1. अद्ल्पा९ङ'8 रल ९७ ६0 025 90९६,

1० पाप्वप 110 1125 २८८०५८५ व्वप्द्दप्मा = ठरला कल21०5 5्८्ला 2{{126160 {0 1115 1611100. §०गप& (गप्रा {0 10700858 1६ 28 2 1712६६6 0 ०1769, [६ ०्ल-§ 70688 धल0861४68 = एप्रा© २प0ला5£ = 27त 80706 1101266 ल[11151211119. \४० 68116 0 {गि 2 1255 #10 02.‡ 06 {716779766015 1061९४८७ पऽ 27 ॥16 परा705 +© ९०, > 01888 9 08005 त्रा 77 110० २०१ न्णनपा, एप छह अप ६8306, प

०0770, 77 प्ा०ा215 कत्‌ उप अप्रलाान्ल, (एप कपरदएदपाद).

0-0. 98110(111808/10 (111५6151 (01661010. 01411260 0 ©081001॥1

मागं० फा० प° २०३२ वि° ] पुराणोपादेयताविमंः १७५

विश्वस्मिन्‌ प्रत्येकदेस्य कृते स्वसाहित्यस्यावद्यकता मवति, यतो हि साहित्यमेव सम्यता-संस्कृत्योः परि चायकं भवति । यस्य देशस्य सम्यतासंस्कत्यौ यावत्यौ समूननतिशि्राल्ढे मवतः, तस्य साहित्यं तावदेव समून्नतिशीलं मवति । हिन्दूनां संसकृतसराहित्येन समं समृद्ध विकासशील च साहित्यं नास्ति विश्वस्य कस्या पि जातेः सविषे । यदि मापा-मव-ददंन- आचार-विचार-रीति-नीति-शिल्प-कला-पुरावृत्त-विविधेश्नन-विक्ञानादीनि एकत्र द्र समीहा स्यात्तहि संस्करतसाहित्यस्य वेद-स््ति-पुराणानि द्र्व्यानि, यतो हि सन्त्येतानि एषामा- गाराणि । समेषु तेषु चतुर्णां वर्णानिामाश्रमाणाचच र।ति-नीति-जाचार-विचारादीनां विस्तृत- स्तकपू्णशोर्छेखो विद्यते । पृराणद्वारा प्राचीनतिवृत्त-ृषटि-प्रल्य-वंश-वंश्ावरो-युग मन्वन्तर- कत्पादीनां सम्यग्‌ ज्ञानमुपजायते, तथा पुराणानामाद्यानोपाख्यानगायाभिवंदानां वास्तविकोऽ- योऽवगन्तुं शक्यते ! पराणैः स्वपूवंजानां निलो विचारो ज्ञायते, तथा पुराणानामनुशीलनेनैव विभिन्न जातीनामृत्पत्तिः, समस्तस्य विश्वस्य वि्भिन्नमागानां मिन्नमिन्ननियमाच्च ज्ञायन्ते ।

पुराणनज्ञानं विना संसारोऽन्धकारमयो मवति । उपासनाया माण्डारम्‌, मुक्ताम्‌, ज्ञानस्याकारः, मक्तेः साधनम्‌, कमणां प्रदीपश्च पुराणप्रेवास्ति । मगवदवतारवंशिश्यं वर्णंयन्त्यः प्राणानां गाथा जीवमीश्चर्रणे समुपस्यापयितुमत्यन्तमूपयोगिन्यः सन्ति । किमधिकं वक्तव्यम्‌, ये ये विषया अन्वेष्टुमिषशशः स्युस्ते सर्वेऽपि पुराणेषु प्रापतं शव्यन्ते । महा मारतप्म्बन्धे मगवता व्यासेन तु स्ष्टमृद्धोपितमस्ति, यद्‌ ये हि विषया महामारते वणिताः सन्ति, त एव स्वत विवेचिता तिदयन्ते, यश्चात्र विषयो न विवेचितोऽस्ति स कुत्राप्यन्यत्र न हश्यते१। तदनुसारं राजवंशानां गणताच्तरिकप्रणारीतः सांविधानिक-सुत्यवस्थितसमुदार-कल्याणकारिण।सन- व्यवस्थायाः सङ्केतोऽपि मिलति ।

ईखापूर्वं षष्ठयतान्दीतः प्रागपि मारते राजनीतिकविचारध।रा प्राप्यते । बुद्धसमये गणतान्तिक-सा।म्नाज्यवादिन्यौ राजनीतिकप्रवृती समानान्तरे प्रचलिते आस्ताम्‌ । राजसंस्थायाः सम्बन्धे महाभारतस्य शान्तिपर्वणि प्रोक्तमस्ति यत्‌ समस्तस्य जीवलोक्स्याधारो राजधर्मोऽस्ति, यतो योग-क्षेम-सुवृष्टिव्याधि-मरण-मयानि राजन्येवावरम्बितानि भवन्तिः ॥

तत्रव पुनख्योगपवंणि शान्तिप्रयापस्ताय दूतभूतशीृष्णद्वारा युधिष्ठिरं सन्दिशन्त्या देव्या कुन्त्या वचनं यथा वत्स | कोलो राज्ञः कारणं भवति, आहोस्वित्‌ राजा काकस्य कारणं जायते; ्व्यत्र त्वया सन्देहो न विवेथः, वस्तुतो राजव कालस्य कारणमस्तिउ ।

राजा हि सत्ययुगत्रेता-द्वापर-कलियुगानां सखषशस्ति, तस्मात्‌ सकमंद्रारा स्वया सत्ययुगमुपस्थाय स्वगं प्राक्षिविधेयेति मम निशिता मतिरस्ति ।

~ -~ ~ व `

१. धमं चार्थेच कामे च मोक्षे च मरतषंम | यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्‌ क्वचित्‌ ॥ ( म० भा० स्व° प० ५।५० )} २, राजमूला महामाग ! योग-क्षेम-सुवृ्टयः । प्रजासु भ्याधष्नैव मरणं च मयानि च॥ ३. कारः वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्‌ । इति ते संयो मा भूद्राजा काकस्य कारणम्‌ ॥ ( ३२।१७}

((-0. 98111041111811810 (111५6151 0661100. 14111260 0 66810011

१७६ सारस्वतो सुषमा | २३० व° ३-४ अण

महान्तोऽपि वैज्ञानिका भूगमंविद्याविशारदा विद्वांसः परिश्रमेण असङ्ख्यं द्रव्यराशि व्ययीकृत्वाऽपि यदन्वेषणं कतु न पारयन्ति, ताति पुराणानि अनायासेनोपदिशन्ति । पुराणानां विभिन्नेषु प्रसङ्गेषु यानि तीं-पोठगक्षेत्र-नद-नदी-सरोवराणां विवरणानि प्रदत्तानि सन्ति. तेरनुसन्धानकतुृ णां महत्‌ साहाय्यमवाप्यते ।

न॒ केवकं कविक्रुलुककाधरकालिदास-मास-माघ-मारवि-मवमृति-श्रीहप-प्रभृतिभि- भारतीयेरमरमहाकविमिरेव विसिन्नानि पुराणानि स्वस्वमहाकराग्याधरीकृतानि, प्रत्युत टास्टाय- होमर-मिल्टन-खओेक्छपोयरप्रभ तीनां पाध्ाच्यलेखकानां ग्रन्थावलोकनेन स्पष्टं प्रतीयते यत्तेरपि यत्र तत्र पौराणिकेराख्यानकंः स्वग्रन्थानां सज्जीकरणे न सद्धोचः कृतोऽस्ति । एवं निःशंसयं वक्तुं शक्यते यद्‌ विश्ववाङ्मये परराणानामप्रतिमं स्थानमस्ति। कालक्रमेणाद्त्वे संस्छृत- वाङ्मयस्य पठन-पाठनयोह्धासात्‌ पुराणानुशीलन-श्रवण-मनन-प्रचार-प्रसाराणामत्तरोत्तरं हासो जायते ॥ `

यत्र विद्यावतां भागवते परीक्षाः इत्यनुसारं पुराणं विद्वत्ताया निकषा अभिमताऽऽसीत्‌, तत्र तदेव संस्छृतज्ञानशून्यानामल्पज्ञानामुपहासपाव्रं जायते । अद्यत्वे विविधाभिः कुतकपूर्णामि- व्यथं शङ्कामिः पुराणानि व्यर्धीक्रियन्ते, परं पुराणं हि एका विशिष्टा विद्या वततत । पुराणविदय्या हि गुरुमन्तरा सम्यक्‌ नावगन्तुं शक्या । सद्गुरुद्ारा एषां शङ्कायाः समाधानं कतु" शक्यते तथा तेषां वास्तविकोऽथंस्तद्रहस्यं चावगन्तु शक्यते, नान्यथा ।

संस्कृतवाङ्मये पृराणानामेकं विशिष्ट स्थानमस्ति, तथा तेषां महन्महृ्वमपि विद्यते । सवंसाधारणजनेषु सम्यता-संस्छरत्योः प्रचारः प्रसारश्च पुराणानां प्रधानं कार्यमस्ति । पाश्चात्त्या इतिहासवेत्तारोऽपि पुराणानि मारतीयानाममूल्यं निधि मन्यते। यद्यपि मारतीय- साहिध्ये पुराणैः सहेतिहासस्यापि नाम समागच्छति, तथापीतिहासे तासामेव घटनानां वण॑नं विद्यते, या भूतकाले व्यतीता, किन्तु पुराणानि भविष्यद्‌ वटनानामपि सङ्कट कुर्वन्ति । अतः पुराणानां विषय इतिहासादप्यधिको व्यापको विस्तृत्च विद्यते । वास्तविक इतिहासो न काव्यवत्‌ कत्पनामाश्रयते, नवास धमंशास्त्रवदादशेन्मुखो मवति, किन्तु स तात्कालिक यथाथ चित्रमुपस्थापयति । कस्या अपि मानवजातेरित्तिहासस्तदेव पूर्णो मवितुमहंत्ति, यदा तस्य कथानकं सषटेरारम्मतः क्रमब्रद्धकूपेण क्िचितं स्यात्‌ । दं हि रूपं पुराणेषु पूणतया प्राप्यते । आचुनिकरितिहासक्ारेरस्याः शल्या उपेक्षा वरता, परन्तु इद्धलण्डस्य प्रसिद्धेन विचारशीकविदुषा एच्‌ ० जी° वित्सनेन स्व्रकीयायामितिहासस्य रूपरेखायां पौराणिकप्रणाल्या एवानुकरणं कृतभस्ति । तेन तत्र॒ मानवसमाजस्येतिहासरेखनात्‌ पूवं ृष्टिप्रारम्मतो मनुष्य विकासस्येतिहासोऽपि लिखितः । मानवजन्मग्रहणात्‌ पूर्वं जीवः कि क्रि रूपं वत्ते, तथा तस्य क्रमिको विकासः कथं जायते, इत्यादेरपि मनोरमं विवेचनं कृतमस्ति ।

्राचीनमारतस्य॑तिह्यं पुराणेष्वेव निहितं सुरक्षितं चास्ते । सोमाग्येनास्माकमधुनातना पि केचनैतिह्यविदो मारतस्येविहासनिमणि साम्प्रतं पाश्चवास्यानां मूखपेक्षितां [वहाय पुराण- साहाय्यं गृह्णन्ति । पुराणेषु विविधानां विषयाणां सखाकल्येनेकृत्र॒समतरायात्‌--शवुतिस्मृतयुदिते

((-0. 9810411118/1800 (111५6151 0661100. [1411260 0 60810011

मागं० फा० पु० २०३२ वि० ] पुराणोपादेयताविमर्शः १७७

तरे पुराणं हृदयं स्मृतम्‌' इत्यनुसारं पुराणं हृदयं निगद्यते । एवं नेत्रं विना मानवो जीवितुं शवनोति, परं हदयं विना न कोऽपि जीवितुं पारयति । बतः (आत्मा पुराणं वेदानाम्‌" इति स्कन्दपुराणीयं वचनं स द्धच्छते ।

हन्दुशास्त्रेषु वस्तुकथनस्य त्रयः प्रकारा उक्ताः सन्ति-

१-तथ्यकथनम्‌ ।

२--रूपक्रथनम्‌ ।

३-अति शयोक्तिकथनं च 1

तश्र यद्‌ वस्तु यादृशं स्यात्तस्य तादृगेव व्णेनं तथ्यकथनमस्ति । प्रकारोऽयं वंजञानिकानां कृते उपयोगी वर्तंते । यत्र रूपकालद्भार माधित्य किञ्चिदुच्यते तद्‌ रूपककथनं विद्यते । प्रणालीयं प्रायो वेदेषुपरुभ्यते 1! यथासूर्यंकिरणेपलम्यमानानि सप्तरद्धानि अनुक्त्वाऽश्वानां रूपक प्रदत्तमस्ति । पुराणेषु वस्तुवर्णनाथंमतिशयोक्तयलङ्कारस्यश्रयो. गृहीतोऽस्ति । यथा इन्द्र ृत्रासुरयुद्धे दन्वृत्रासुरौ राजसखूपेणाद्कितौ स्तः । एवं वर्षावर्णनं विषु सादित्येषु विषशेषदष्ट्या कृतमस्ति । ज्यौ तिषविज्ञानं हि कस्मिनु नक्षत्रे कीटग्वायुवंहति, कथं मेव उत्पद्यते, कियती वृष्टिंविध्यति, वृष्टेरवरोधकः कोऽस्ति कथं च॒ मवति तस्य विनाश इति तथ्येन विचारयति । वेदो वृत्रं वृष्टिनिरोधकं त्वमिन्द्र च वृष्टिकारकं मन्वानोऽनयोः ठत्त्वयोरुत्पन्नं स द्धष॑मिन््र- ृत्रयद्धद्वारा निरूपयति । पृराणसाहित्यं चातिश्योक््या इन्द्रं देवानां राजानं वृत्रं चामुराणामधिपतिमुक्त्वा देवामुरसङ्ग्रामं वणंयति । अतः पौराणिककथानां म्बन्वे तदीयप्रणाल्यां व्यानं दत्तवेव तदध्ययनं विधेयम्‌ ।

मानवानां कल्याणार्थं स्वयं नारायणेन व्यासात्मना पृथिव्यामवतोयं पुराणानि रचितानि । वेदविज्ञानस्य मनोरञ्जकोपाख्यानल्पेगोपस्थापनं पृराणानामस्ति मद्भुता विशेषता । पुराणानां पवित्रे प्द्धणे एकतो मक्तर्मागीरथो प्रवहति, तहि अपरत्र विज्ञानस्य स्रोतो निःसरद्दश्यते । वेदेष यस्य॒ सूचनामात्रमस्ति पराणेपूपाख्यानादिद्रारा तयेव विस्तारोऽस्ति । वेदेषु यासामामासमात्रमस्ति प्राणेषु ता एव कथा मनोरञ्जकरूपेण विस्तृताः सत्य एक नवीनं रूपं धृतवत्यः । यथा-'विष्णुदिचक्रमे त्रेधाऽनिदधे प्रम्‌" इतीद¶ग्ेदीयं वामनोपाख्यानं वामनादिपुराणेषु त्रिविक्रमनामकस्य वामनावतारस्य प्रसङ्खे विस्तृतरूपेण वणितमस्ति ।

वस्तुतस्तु पुराणं विना वेदार्थोपवरंहणमेव न सम्भवति, यतो हि वेदेषु निदिशना- माष्यानानां व्याख्या पुराणेभ्वेवोपकभ्यते । यथा-"अहूत्याये जारः" इत्यस्य वेदश्रतीकस्य तात्पयं प्राणर्वणितमिन्दरकृतमहल्याघषंणं विना न स्फुटतां प्रयाति । अत एव वाल्मीकिरामायणे- ऽगिप्रभृतीच देवान प्रति स्वयमिन्द्रेणार्मिहितम्‌-- कुवेता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मनः । क्रोधमुत्पाद्य तु मया सुरकार्यमिदं कृतम्‌ ॥ वेदा न सन्त्युपाख्यानमूलका ग्रन्थाः । तत्र तु स्थलविशेषे उदाहरणल्पेणोपाख्यानानि बणितानि चन्ति । परं प्राणेपूपाख्यानानामेकत्न समवेशोऽस्ति । अतः तत्रोपाख्यानबाहुल्यं विप्तारश्र हदयते । कस्याप्युपाख्यानस्य विस्तरतो व्णंनं वेदस्य नोदेद्यम्‌, किन्तु तत्रत्यात्यन्त-

। र त ((-0. 98111041111811800 (111५6151 0661100. 1411260 0 66810011

१७८ सारस्वतो सुषमा [३० व° ३.४ मऽ

संक्षिष्ठाः केनचिद्‌ विरोषेणो देदयेन वणिता याः कथाः सन्ति, ता एव पुराणेप्वाख्याग्निकाष्ं धृत वत्यः । यतो हि साधारणेषु मनुष्येषु कोतुहलपूवंकं मगवःदुक्त्यत्पादनमाख्यायिकानामस्ति मुख्मुह्श्यम्‌ । वेदपुराणयोरिदमेवास्ति विशेपतोऽन्तरं यद्‌ वेदस्यात्िसंक्षि्षाः प्रसङ्खाः प्राणेषु स्वतन्त्रतया समुपब्रुहिताः सन्ति। अत एव वेदवत्‌ पुराणानामपि प्रामाण्यममिमतमस्ति, तथा तानि असामान्या हद्यन्ते, श्रूयन्ते च 1 एतदतिरि क्तस्य वेदानुक्रुलस्य ज्ञानस्य कमण उपाक्तनायाश्च विवेचनमपि पुराणेषु स्पष्टतयोपकम्यते, येन समेषां मवत्ति महानुपकरारः, तथा तैः पुराण्धंमंप्षम्बन्धिनो विविधा उपदेशा अपि प्राप्यन्ते ।

जत्र नास्ति कञ्चन सन्देहेशो यद्‌ भारते भूयो मूय आक्रमणेन राज्यविप्लवेः, अनेक्- ` विधपरिवतंनेन च पुराणानां वास्तविकस्थितावदयत्वे महदन्तरमूपस्थितमस्ति, न॒ कियन्त्यि पुराणानि पूर्णानि मिलन्ति । कतिपयानि स्वसङ्ख्ययाऽधिकानि रूपाणि अधारयन्‌, प्रक्िष्रंशः करियतां कडेवरमपि परिवत्तितम्‌ । एकस्य पुराणस्य विषयाः क्वचनान्यपुराणेषु प्रविशः। विदूषामनुमानमस्ति यत्‌ सम्प्रदायवादिनां पारस्परिकेन सद्धर्घण स्वसम्प्रदायेतरान्‌ हीनतरान्‌ बोधयितुं पश्चाद्‌ यत्र कुत्रचित्‌ पुराणेषु प्रक्षिष्ठा अंशा मेलिताः ।

अस्तु--यदि केनचित्‌ कारणेन पुराणेषु कुत्रचित्‌ प्रक्षिप्ता अंशाः समागतास्तहि पुराणमात्रमप्रामाणिक मन्तुं न युक्तमस्ति । यदि बहुमूल्येषु रत्नेषु कश्चन काचं मेल्येत्ताहि फ तानि हेयानि जायन्ते ? न हि कथमपि न सम्मवति तेषां रत्नानां हेयता, किन्तु नोरक्षीर- विवेकरिनो हंसा इव विचारश्ीला विद्ांसः सदसती विचायं हेयस्यांशस्य त्यागः, उपादेयस्यांशस्य च ग्रहणमेव बुद्धिमत्तां मन्यन्ते । यदि विवेकपूर्वेकं मनोयागेन पुराणानि पट्येरनर, तहि प्रक्षिप्ता अंशा अवध्यं परिज्ञातुं शक्यन्ते । यत्र कुत्रापि मग्म-सद्राक्ष-तिकक-तुलसी मालादीनां निन्दा, तथा देवतानां परस्परं व्रिरोधमूलकानि वचनानि स्युस्तर्हि तानि सम्प्रदायवादिनां दुराग्रहिणां कुपरुषाणां वृद्धः परिणामस्वरूपाणि ज्ञेयानि । एतादृशा मंशा: समन्वयवादिनो महर्पव्यसिस्य रेनीतो न प्रसूता भवितुमर्हन्ति । तेऽशास्तु सम्प्रदायवादस्य तरङ्गः समुद्गता अवगन्तग्याः । मगवान्‌ व्यासदेवस्तु समेषासैक्यप्रतिपादयितास्ति । पुराणेषु विभिन्ना मक्ता मिन्नमिन्नदेवता- नामुपासका दुद्यन्ते, यतो हि हिन्दणास्त्राणां विभिन्ना देवता एकस्येव परब्रह्मणो रूपान्तराणिं सन्ति । येषां केषामप्युपासनया स्वेशटसिद्धिमंवत्येवेत्ि गीतायामपि भगवता श्रीकृष्णेन स्पष्ट मुद्धोषितमस्ति) ।

भ्रायो लोके दद्यते यद्‌ यो मनुष्यो येन साकं प्रेम प्रकुरुते, स वाञ्छति, यद्‌ मत्समः सर्वेऽपि अनेन सह प्रेम कूवन्तु नाम 1 एवं यो ऋषियंस्या देवताया आराधनेनात्मनोऽभीश्सिद्धिम- कामयत, तेन तस्या देवताया विशिष्टा भक्तिः कता । तदनुगामिना शिष्यवर्गेणापि तस्या एव देवताया उपाषनाप्रचारो विहितः 1 तदनुसारमेव तदेवतोपासनाया फलप्रतिपादकानामुपास्या- नानामेकस्मिन्नेव पुराणे सद्खुलनं कतु“ चेश्टाऽजायत । एवं यो मानवो यस्या देवताया मक्तोऽस्ति, स॒स्वेष्टदेवताम।हात्म्यप्रकाशकमेव पुराणमाद्रियते । एतेनैव कारणेन प्राचीनान्युपाख्यानानि नैकरूपाणि प्राप्यन्ते ।

१. यो यो यांयां तनुं भक्तः धद्धयाऽचितुमिच्छति। तस्य॒ तस्याचलां श्वद्धां वामेव विदघाम्यहुम्‌ ॥ ( गीता ७।२१ )

((-0. 3811011118118010 (111५6151 (01661100. 14111260 0 6810011

भार्ग० फा० प° २०३२ वि० ] पुराणोपादेयताविमर्शः १७९

वेदमन्त्रेव॒देवतानां स्तुत्तिमात्रं विद्यते । ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञादीनां प्रसङ्गं यत्र तत्र कृथानामपि संक्षेपत उत्रेखो विद्यते, किन्तु विस्तरत एकत्र कथाख्यानोपाख्यानानां सङ्ग्रह आवश्यक भासीत्‌ । एतत्पूतंये एव महषिणा व्यासेन पृराणानि प्रणीतानि 1 संस्छृतवाङ्मय- सिद्धान्तानुसारं मानवजीवनस्यास्ति प्रधानं लक्ष्यपराघ्यारिमिकजीवनसपून्नतिद्वारा मोक्षप्रास्िः। ्ञान-कर्मोपासनामाध्यमेन मानवमात्रध्य सुमागे नयनपूवकं मोक्षाधिकारित्वस्म्पादनं प्राणानां रचनाया मुख्यमृदेश्यमस्ति । विभिन्नेषु पराणेषु॒मिन्नभिन्नकत्पानां कथाः सन्ति । पौराणिक- कृवाषु कुत्रचिदस्ति साम्यम्‌, क्वचन च वंषम्यमपि । तत्परिहारे विद्वांसः कल्पभेदमेवाश्रयन्ति' ।

प्राण-रामायण-परहाभारत-तन्वरज्ास्त्राणि विश्वकोशकायं कर्वन्ति । मद्यत्वेऽस्माक्रमूत्तरो- तरमवनतेः कारणं सुरिक्षाया अमावोऽस्ति । शिक्षाया उदेश्य न केवलमुदर पूतिरेव मन्यते । अतोऽस्माकं धामिक-आथिक-सामाजिक-नैतिक-शारीरिक-मानसिक-वाचनिकाध्यात्मिको हासः शनैः शनेवंद्धते । कस्यापि देश्चस्य धर्मस्य जातेधोन्नतिमूलकारणं तत्रत्या शिक्षेवास्ते । अत मालोचकानां मतमस्ति, यत्‌ कस्यापि देशस्य जातेश्च धामिङ्-सामाजिक्-माथक्रसमृत्ततिद्रटमिश स्यात्तहि तदीयशिक्षाप्रणात्या निरीक्षणं कतंब्यम्‌ । बालका एव देशस्य धमंस्य जातेश्च सन्ति विभूतयः । तेषां यादृशं चरित्रं सितं २। विष्यति, तादृशमेव देशस्य धमंस्य जातेश्च मविध्यमपि सन्खितं मविष्यपि । अतो बालकानां चरित्रसच्ये विशेषतो ध्यानं प्रदाय तेभ्यो धार्मिकशिक्षा- प्रदानस्य महत्यावरयकतास्ति ।

यवनघी्ोयवालकानां कृते तु तत्पंस्थास्थापितेष शिक्षालयेषु प्रवतेते तदोयधामिक- शिक्षाप्रदानस्य व्यवसा, किन्तु हिन्दु्ाकक्रानां कते षममंनि पक्षषवकरारद।रा सचाकितेष शिक्षालयेष धामिकदिक्षाप्रदानस्य वार्तातु दूरे तिष्ठते, घामिकरग्रन्यानां नामापि न बालक ज्यते । परिणामेऽस्माकं बालका धुव-प्रह्वाद-लव-कश-मरत-अमिनन्युप्र्रृतीनां वोरबाक्कानां स्वप्नमपि न पदयन्ति । इदं हिन्दूजातेह्ौसस्य न कारणं तहिं कि सम्मवेत्‌ ?

भारतीयशिक्षाया उदेश्यं न केवरं धनोपाजंनमात्रमेवास्ति, प्रत्युत धर्माथकामानां समानतया सेवनमनिवार्यं विद्यते। अर्थात्‌- त्रयाणां धमथिंकामानां समानरूपेण समादरो विधेयः। यो हि त्रिष्वेतेषु कस्मिध्िदेकस्मिनु व्यासज्जते, स॒निङ्रषटकोटिकः परुषो निगद्यते । यो द्वयोनिरतो मवति, सोऽस्ति मध्यमकोटिको नरः। यश्च त्रिषु समानरूपेण प्रवतंते, स उत्तमकोटिको मानवो गण्यते? ।

एवं भारतीया धर्मदरंनाम्यां सैव जीवनस्य भौतिकेष्वङ्खष्वपि पर्थाक्ठां रुचि दधते स । तेषां परषार्थेषु धमं-मोक्षातिरि क्तावथंकामावध्यास्ताम्‌, याभ्यां जीवनस्य प्रवृत्तिमागें उषितं स्थान प्राप्ठम।सीत्‌ । या हि धमंप्राणा हिन्दुजातिरन्यजातिष॒ शिरोमणिः, मानवमणिः,

१. क्रचित्‌ क्वचित्‌ पुराणेषु विरोधो यदि दु््यते। कत्पभेदादिभिस्तवर॒ व्यवस्था सद्धिरिष्यते॥ २. धर्माथंकामाः सममेव सेव्या यो द्येकसेव्यः स॒ नरो जघन्यः ।

दयोस्तु दाक्ष्यं प्रवदन्ति मध्यं ख उत्तमो यो निरतस्तिवर्गे ॥ १०

((-0. 381110411118118010 (111५6151 0661100. 01411260 0 66810011

१८० सारस्वतो सुषमा [३० ब० ३-४ अण

आदिगुरः, शिक्षिका, पथप्रदशिक्रा चासीत्‌, अद्यत्वे तस्या एव बालक्रा धमंहौना अन्यानुकरण- करारा विस्मृतपूर्वजपरुषार्थां उच्छृङ्खलाचाराश्च मवन्ति निरन्तरमित्यहो दौयंमाग्यम्‌ । यदि हिन्दुमिनिजवाक्केम्यः पूवंव्तिनां स्वनिर्मीकवीरवालकानां कथानकमुपदिष्टं स्यात्तर्हि नेवं दशा सम्भवेत्‌ ।

अद्यत्वे धामिंकशिक्षाया अभावस्य परिणामो जायते, यदाधुनिकानां बालकानां हूदय- पटलेषु हिन्दुसंस्ृते रूपरेखा न विकसिता मवति, येन ते स्वपूवंजानां गौरवमनुकरणायमादश्ं च सर्वथा विस्मृत्यानेकानथंकरणे प्रवता मवन्ति, प्राचोनस्य भारतस्य नेषदपि असिमान तेषु मवति । न ते जानन्ति यदस्माकं धमं-साहित्यपूवंपरुषाणां वास्तविकं स्वरूपं कोदगासीत्‌, किच्वास्ति कतंम्यमस्माकम्‌ ।

तात्पयंमिदभस्ति यद्‌ बाल्यावस्थायां धामिकशिक्षाया अमावादद्यतनीया अस्माकं वाछ्का हिन्दुघमं-पाहित्य-षभ्यता-संस्कृति-सामाजिकविषयाणां किमपि न जानन्ति, किन्तु पाश्वाच्यधमं- रीति-नीति-व्यवहारादिविषयेऽत्यधिकाः प्रवीणा जायन्ते । यस्य परिणामेऽस्माकं वैदिकधम- सदाचार-मारतीयनीति-री ति-विचार-व्यवहारादयो बालकानां हूदयेभ्य उत्तरोत्तरं निःसरन्ति, प्रविशन्ति च वैदेशिका बाचार-विचार-व्यवहारादयः ) अद्यत्वेऽस्माकं वालकाः स्वक्रीयस्वर्प- माषा-मावादिग्रहणे सद्धुचन्ति, जन्तु विदेशचीयमावना-माषा-आचार-विचार-व्यवहारादीना- मनुकरणे स्वकीयं गौरवमनुमवन्ति 1 यत्रास्माकं शिक्षाया आदशः "महाजनो येन गतः स पन्थाः" इत्यासीत्‌, तत्राद्यतनीया वाकाः स्वपूवंजानु आरण्यकानसमभ्यान्‌ सङ्कीणंविचाराननुदारां च मन्यन्ते ।

इतिहासनाम्नाऽस्माकं बाक्का यत्‌ शिक्ष्यन्ते, फ तदेवास्ति वास्तविक इतिहासः? मद्यतनीये इतिहासे तु बालकाः शिक्ष्यन्ते यद्‌ दिन्दुसम्यता साहित्यं चार्वाचोने स्तः। हिन्दुपुर्वंजा मव्येशिपातो मारतमाक्रम्यात्रत्यान।मादिनिवासिनामार्याणां सर्वस्वं लुण्ठितवन्तस्तथा तांश्च दूरे दक्षिणेऽपक्षारयनु । हिन्दवो मारतस्यादिनिवासिनो न सन्ति, किन्तु तेऽपि आंग्छ- जातिवद्‌ बाह्यप्रदेगादागताः । क्रि सवविधज्ञानमण्डाराणां मारतोयेतिहाषस्रोतपतां वेदानां पुराणानामस्मत्पुवंजानां च विषये निर्मूलश्रमोत्पादकचचंवास्तीतिहासः ? नहि, कदापि नैतत्‌ सम्मवति ।

कथनस्येदमरिति तात्पयं यद्‌ या जातिः स्वान्‌ धमंग्रन्थान्‌ आत्मनः पूवंजांश्च विस्मरति, तानु प्रति दोषह्टिवा कुर्ते, सान स्थायिनीं समुन्नति कतु प्रमवति। अद्यतनिक्षायाः प्रमावेण भारतीयानामियमेवास्ति दशा । पाश्रस्येन विचारकेण विदुषा मेक्समूलरेण सत्यमूक्त- मस्ति-“या जातिः स्वकोयेन प्राचीनेन गौरवेण, इतिहासेन, साहित्येन च नात्मानं गौरवान्वितं मनुते, सा स्वजातोयजोवनस्य प्रधानमाश्रय समुन्भूलयत्ति ।

वस्तुतोऽद्यत्वे धिक्षापद्धतावनेके दोषाः समागताः सन्ति--अनुशासनदहीनता देनन्दिनं वद्ध॑ते । गुरशिष्यसद्धावो दुरतरं गच्छति, कक्षाब्रहिस्कारोऽहरहः क्रियते, कलहाग्निरदेदीप्यते, सद्ध्षस्फुलि ङ्गाः सवतः. प्रसरन्ति, अभिमावकानां गुरूणामन्तेवसतां चैकमात्रं ध्येयमूपस्थित- मस्ति यद्‌ बालकाः परीक्षासु येन केनापि प्रकरारेणाव्यमृत्तीर्णाः स्युः । परीक्षकेनद्ेष भवधा-

((-0, 9811011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

मागं० फा० धू० २०३२ वरि° ] पुराणोपादेयताविमश्ंः १८१

श्रयणम्‌, परीक्षक्राणां मत्सनम्‌, अनुचितेन विधिनाऽङ्कप्राक्िप्रयासः समेषां लक्ष्यं जातमस्ति । प्रनकाटिन्ये कोलाहककरणम्‌, परीक्षा मवनत्यागः कर्तंग्यत्वेनोपस्वितः 1 केन्द्रव्यवस्थापकानां हत्याया निरीक्षकरेष्वाघातस्य च कुचेशाः क्रियन्ते, कुलपतेविश्चविद्याल्ये प्रवेशः कठिनो जातः, कार्याखयस्य का्य॑स्यगितीकरणमारण्ध्रम्‌ । तत्रागिनिप्रज्वालनं वस्तुनां त्रोटनं भेदनच प्रायः स्वेत्र॑व बोभवीति । यत्रेहशचः शिक्षायाः कूपरिणामो दश्यते, तत्र का सदाशा क्रियेत । अतो वतंमानशिक्षाण्डतावाप्रुकं परिवतंनमनिवायंतया तितान्तमावश्यक प्रतीयते । मारतहितेच्छभिः समस्तः शिक्षाविद्धिः सम्भूय भाविन्याः सन्ततेर्वास्तविकविक्रासशीलप्रवृत्तये सुरिक्षायाः प्रयासोऽवदय विधेयः ।

“यन्नवे भाजने कनः संस्क।रो नान्यथा भवेत्‌'-- इति हितोपदेशवचनानुसारं वाल्ये या शिक्षा दीयते, तस्या एव संस्कारो बालकेषु हृढतरो जायते, जीवन पयन्तं च तया कामो भवति । अतो हि सुकोमरमतिभ्यो वालेभ्यः क्रचित्‌ तद्रुपयोगिनीं मारतीयां पौराणिकीं शिक्षामवश्यं प्रदातुं प्रयतनीयम्‌ । यथा सुशिक्षया ते धमंदेशजातीनां समृन्नतये प्रयत्नश्लोलाः सन्तः सुखमयं-जीवनं निर्मातुं रक्नुथुः 1 अतस्तं: स्वप्राचीनेतिहासस्य परम्भराया वा ज्ञानमवश्यं कतव्यम्‌, येन मारतीयसम्यताय।ः संस्कृतेश्च पूणंजानवन्तोऽस्माकं बाका समाजस्य पथप्रदणंकाः ` सन्तः स्वदेश-धमं जातीनां सत्तेवका र रहितेच्छवौो वा म्वेधुः, तथा स्वतन्त्रस्य भारतस्य गौरवरक्षणेन सह स्वं भविष्यं नूनं सपुज्ज्वकमादशंमयं च विदव्युः । उपसंहारः

वस्तुतः पुराणेतिहासयोमध्यमेन प्राचीन मारतीयसास्कृतिकजी वनस्य प्रत्यक्षं चित्रमुप- तिष्ठते । मदेषिणा वेदव्यासेन तत्र॒ मानवजोवनस्य समस्तानां ` व्यवहा राणामादर्शंमयं चित्र- मुपस्थापितमस्ति, येनंतिहासिक सांस्ृतिक-सामाजिक-नेतिकाष्ययने महत्साहाय्यमवाप्यते गवेषक्रः । अतो भारतीयसंस्कृतेः पूणंज्ञानाय पुराणानामनुशोलनं नितान्तमावश्यकमस्ति । पौराणिकसामम्री तथेव प्रामाणिकी ज्ञेया, यथा वेद-स्मृति-शिलालेखःमुद्रा-ताञ्नपत्रादीनि प्रामाणिकानि मन्यन्ते । म० म० मिराशो महोदयद्वारा पठितमृद्रारेषैः पुराणवतिनां कियतां राजचरितानां सत्यता प्रमाणिता । एवं मृगमंविद्यावि्ारदैः परातत्त्वविद्धिः मोहन जोदडो- ह रप्पादिपृत्वनने समुपलन्धमूति-मृत्पात्रादिद्वारा प्राचोनतयया पुराणकालिक्रमारतीयक्षम्यतां साधयितुं निरन्तरं प्रयत्यते ।

@ @ @

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 60810011

क ¢ पुराणेषु मन्वन्तराणि <° रामासिखाषपनिपारी मल्िकपुरा महाविद्यालयः, गाजीपुर

सगंश्च प्रतिसगंश्च वं्ञो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्‌ ॥ इत्युक्तलक्षणेन पुराणेवु सृष्टिप्रख्ययोवंणंनम्‌, ऋषीणां राज्ञां च वंशविस्तारः, वंशानु- चरितवणनं पुराणानां प्रतिपाद्यम्‌ 1 ४,३२,००,००,००० वषं यावत्‌ सगं: प्रवतंते । महत्तमेऽ- स्मिन्‌ कारे रोकेषु घटनाक्रमातिश्य्यं मवत्येवेति तासां घटनानां काकवोधाधंमेव मन्वन्तर- विज्ञानं पुराणलक्षणेषु निहितष्‌ । अनयेव कालवोधपद्रव्या पुराणप्रोक्तानां सगंप्रतिसर्गागाम्‌, ऋषीणाम्‌, राज्ञां च वंशानाम्‌, अवताराणाम्‌, विविधानां देवासुरादियुद्धानां च समयः सूच्यते । विष्णुपुराणे, श्रीमद्‌मागवते तथा वायवीये पुराणे च मन्वन्तराणां विस्तरेण वणंनमुपरम्यते । मन्वन्तरबोधार्थं कालस्य सृक्ष्मतमविभागात्‌ प्रारभ्य ब्रह्मायुः पयन्तं समयो निरूपितः । भधस्तात्‌ तालिकायां विष्णुपु राणोक्तम्‌, श्रमद्धागवतोक्तं च कालस्वषूपं प्रदश्यंते । विष्णुपुराणे- काठम्बल्पम्‌- श्रीमद्भागवते २ परमाण्‌ = १ अणुः ३ अणवः = १ वसरेणुः ३ त्रसरेणवः = १ श्चुटिः १०५० त्रुटिः ~ वेधः ३ वेधाः = १ छवः ३ कताः = १ निमेषः ३ निमेषाः = १ क्षणम्‌ १५ निमेषाः = १ काष्टा ५ क्षणानि = १ काष्ट १५ काष्टाः = १ कघुः १५ लघवः = १ न।डिका

३० काष्टाः = १ मृहृतम्‌ २ नाडिके = १ मुहूतंम्‌

७ नाडिकाः = १ यामः (प्रहरः) ३० मूहर्तानि = १ अहोरात्रम्‌ ८ प्रहराः = १ अहोरात्रम्‌

१५ अहोरात्रम्‌ = १ पक्षः ३० दिनानि = १ मासः ( २ पक्षौ ) २ पक्षौ = १ मासः

१ मासः= १ पितृ-अहोरात्रम्‌ २ मासौ = १ ऋतुः

१. तिसृणां व्रसरेणुनां भेदने धूर्याशुजालानां यः समयो व्यत्येति स नरुटिरित्युच्यते ।

((-0. 9811011118118010 (111५6151 (0661100. [14111260 0 6810011

भागं० फा० पु० २०३२ वि° | पुराणेषु मन्वन्तराणि | १८३

६ भासाः = १ अयनम्‌ २ अयने = १ वषम्‌

१ वषंम्‌ = १ दिव्याहोरात्रम्‌

१२ सहख्दिव्यवर्पाणि = १ चतुयुंगम्‌

१ सहस्रं चतुयुंगानि = १ ब्राह्मदिवसः--

१ ब्राह्यदिवसः = १४ मन्वन्तराणि-

साधिकं ७१ चतुयुंगम्‌ = १ मन्वन्तरकारः- ( ७१३४ )

८ लक्ष) ५२ सहस्रदिव्यवर्षाणि

३० कोटिः ६७ लक्षः २० सहस्रमानववर्षाणि

दिन्यशतवर्षाणि = ब्रह्मायुमंवति

३ क्रतवः = १ अयनम्‌ २ अयने = १ वषं ( देवानाभेक- महोरात्रम्‌ ) १ वषंम्‌ = १ देवाहोरात्रम्‌ २३० दिव्याहोरात्रम्‌ = १ दिव्यमासः १२ दिव्यमासाः = १ दित्यवषंम्‌ १२ सदस्रदिव्यवर्षाणि = १ चतुयुंगम्‌ युगम्‌-समयः सन्ध्या सन्व्यांशः क्रतम्‌-- ४०००9 ४००५ ४०० त्रेता--३००० २०० ३०० दपर २००० २०० २०० कलिः- १ ००० १०० १०० १ सहस्रं चतुय गानि = १ ब्राह्यदिवसः ( १ कल्पः ) १ ब्राह्यदिवसः = १४ मन्वन्तराणि १ मन्वन्तरकालः = ७१ चतुयुंगात्‌ किचिदधिकम्‌ ( ७१९

ब्राह्यदिवरसंब्रह्यणः दतवर्षायुः १ ब्राह्यशतवाषिकी = श्रीहरेरेको निमेषो मवति 1

उपयुंक्तायामस्यां सरण्यां विष्णुमागवतपुराणोयं कालस्त्ररूपं स्पशोक्ृतम्‌ । द्वये।रपि वणेनक्रम एक एव । क्रि च विष्णुपुराणे निमेषतः प्रारभ्य ब्रह्मायुः पयन्तं कालक्रमः प्रदश्चितः । भागवते वैशिष्टचं वतते । तत्र कालस्य यः सृष्ष्मतमोऽशः परमाणुः, ततः प्रारभ्य मगणवतः श्रीहरेनिमेषपयंन्तं परिगणितम्‌ 1 परमाणु-मणु-त्रसरेणु-वरुटि-वेध-लव-इत्यादयः पूद्ष्मप्रभेदा निमेषात्‌ पूवं निरूपिताः 1 अयं सूृक्ष्मतमभेदस्तु विष्णुपुराणे न प्राप्यते । क्षण-लघु-नाडिका- याम-प्रहरादिभेदा अपि मागवते निमेषात्‌ पडचान्तिह्पिताः । विष्णुपुराण एतेषां विवरणं नास्ति 1 बरह्मायुषोऽन्ते मगवतो हरेरेकः निमेषो मवतीति मागवते विवेचितम्‌ । विष्णुपुराणीय एवय विषयो मागवते विस्तारितः । तथा च विष्णुपुराणे मन्वन्तरकारुपरिगणने उक्तम्‌-

चतुयुंगानां सङ्ख्याताः साधिका दयेकसपततिः । मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च "सत्तम ॥

१. वि० पुर १।३।१८ ।

((-0. 9811041118/18010 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

| +8. ? चृ =

१८४ सारस्वतो सुषमा [ ३० व० ३-४ अं०

भागवतेऽपि च-““स्वं स्वं कारु मनुरमृङ्क्ते साधिकां हयेकसष्चतिम्‌^”” इति । योरपि पुराणयोरिदं स्व्टं नास्ति यत्‌ “साधिका रब्देन कियत्‌ परिमाणः कालः ग्राह्यो भविष्यति । अन्येष्वपि पुराणेष्वयं विषयश्चचित एव । वायुपुराणे च-- एवं चतुयुंगाख्या तु साधिका लये कसप्तत्तिः । कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ॥ मन्वन्तरस्य सङ्ख्या तु वषश्रिण निबोधत । त्निशत्कोट्‌यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकौतिताः ॥ सप्तष्टिस्तयान्यानि नियुतान्यधिकानि तु । विज्ञातश्च सहल्राणि कालोऽयं सन्धिकं र्विना ॥

विष्णुवायुपुराणयोरत्र साम्यं विद्यते । वर्षाणां त्रिशत्‌कोटचः सक्षषष्टिनियुतानि विशत्सह्‌- सराणि मवन्त्येकस्मित्र मन्वन्तरकाङे । परं च द्योमेन्वन्तरयोमव्ये यः सन्धि्पः समयः प्रोक्तः, तं त्यक्त्वेयं गणनाङरता । अतश्चतुदंश्चमन्वन्तरकाकेषु ९९४ चतुयुंगं सामान्यकालो मवति । अवशिष्टं षड्युगं सन्धिकालः । विष्णुपुराणस्योपयुक्तं इलोके श्रीधरीटीकायाम्‌--""चतुयुंगसहलप्रमाणस्य ब्रह्यदिनस्य चतुरदशध। विभागे प्रतिविभागमेकसप्त तिरचतुयुगानि भवन्ति । अवश्ञिष्यन्ते चतुयुगषट्‌कान्तरस्य चतुदंशांशो यथागणितः प्रतिमन्वन्तरमेकसक्षतेरधिक ईइत्यथः'; “साधिका द्येकसक्चतिः' इति पाठस्येषं व्याख्या कृता । सूयंसिद्धान्तमते प्रत्येकस्मिन्‌ मन्वन्तरे एकः सन्धिकालः छृतयुगमानसमो ( ४८०० दिव्यवर्बाणि ) मवति । तथा प्रत्येकस्मिनरू कत्पारम्भेऽपि तथैव सन्धिमंवति । इत्थं चतुदंश्मन्वन्तरसन्धिकालस्तथेकः कत्पादिसन्धिक्रारुः, दयोर्योगः पच्वदशसन्धिकालः षण्महाथुगसमो मवति । भयमेव साधिकाशन्दस्यामिप्रायः । तथा चोक्तं सुयंसिद्धान्ते- युगानां सप्ततिः सेका मन्वन्तरमिहोच्यते । कृताब्दसङ्ख्या तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः ॥ ससन्धयस्ते मनवः कत्पे ज्ेयाश्चतुदंश् । कृतप्रमाणः कल्पादौ सन्धिः पच्चदश्षस्मृतः3 ॥ इति ।

मन्वन्तरकाल्गणनायां पुराणैः सन्धिकाङस्य पृथक्करणमुचितमेव । यतो मन्वन्तराणि चतुदश्च, सन्धयास्€्वाद्यन्तं गृहोत्वा पच्चदश॒ मवन्ति । ( कल्पारम्भेऽप्येकः सन्धिकालो भवति, स एव प्रथमः सन्धिकारः । मन्वन्तरकाकेन सदैव सन्धिकार्गणनायां दोषः समायाति ) । भत एव पुराणेषु (साधिका ह्य कपक्षतिः' इत्ुक्तऽपि सन्धिकार पृथक्कृत्वैव मन्वन्तरकारपरिगणना- छता । पुराणोक्तं मन्वन्तरकाठविवे चनं ज्योतिषसक्ष्यादपि यथाथं प्रतिमाति 1 १. मा० ३।११।२४॥ २. वायु° ५७।३३-५५ । ३, धुयं सिद्धान्तः- १।१८-१९।

((-0. 3811101118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 68104011

~: 3

मां० फा० धू० २०३२ चि० ] पुराणेषु मन्वन्तराणि | १८५

मन्वन्तराणि- चतुद शमन्वन्तराणां नामानि ?विष्णपुराणे एवं प्राप्यते--स्वायंग्रुवमनुः, स्वारोचिषमनुः उत्तमः, तामसः, रेवतः, चाक्षुषः, वैवस्वतः, सावर्णिः, दक्षसावर्णिः, ब्रह्मसावणिः, धमंसावणिः, सद्रसावर्णिः, रुचिः, मौमः ।

मागवतेऽपि एतान्येव मन्वन्तराणि प्राप्यन्ते, किन्तु त्रयोदशसङ्ख्यानं देवार्वाणः" चतुदंशं च “इन्द्रसादणिः' इति शप्रोक्तम्‌ । अन्येव्वपिपुराणेषु विष्णुषुराणोक्तान्येव मन्वन्तराणि प्रोक्तानि, किन्त्वन्तिमं नामद्वयं सवत्र वैमिन्येन थ्यते । यथा वायु-मःस्य-माकण्डेय्रादिषु रौच्य-मौत्येति नाम्नोत्छेखः ऽकृत: । देवीमागवते तु दशमो मेससार्वणिः, एकादशमूयसावणिः, हादशचन्दर- सार्वणिः, त्रयोदशख्द्रसार्वणिः, चतुदश *विष्णुसावर्णिरिति प्रोक्तः । मन्वन्तरविवेचनं विष्णुपुराणे श्रीमद्‌मागवतेऽपि च विस्तरेण विधते, किन्तु विष्णु- पुराणोक्तं मागवतपेक्षयाऽपि विस्तृतम्‌ । विष्णुपुराणमते प्रव्येकस्मिनू मन्वन्तरे पन्च, मागवते तु पडधिकारिणो मवन्ति। येतु भूते विशिशटकारयसम्पादना्थंमागच्छन्ति, कृतकार्या निवतंन्ते च 1 पुनहितीयस्य मन्वन्तरस्याधिकारिण आगच्छन्ति । एष्वधिकारिषूपेषु श्रोमगवतो वैष्णवी- दक्तिरेव समर्था क्रियाशीला च मवति! विष्णुपुराणम्‌ एतानधिकारिणः विष्णुविभमृतिमेव स्वीकरोति५ । विष्णुपुराणे एषामधिकारिणां नामानि च-मनुः, सप्तपंयः, देवाः, इन्द्रः, मनुपुत्रा इति । श्रीमद्भागवते तु षडधिकारिणां गणना कइता-- मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: रपुरेश्चरः । ऋषयोंऽशावतारश्च हरेः षड्विधमुच्यते ॥ एषामधिक्रारिणां कार्याणि अतीव विशिशनि महत्वपूर्णानि च सन्ति । विष्णुपुराणानुसारं चतुयुंगसमाष्तौ वेदविप्लवे सति वेदानां प्रवर्तनं नितान्तमावश्वक्‌ मवति । भतत एव सक्वप॑यो मृतलमागत्य वेदप्रवतेनं कुटन्ति । सप्तपंय एव प्रव्येकस्मिनु मन्वन्तरे वेदध्रवतंकाधिकारिणो <मवन्ति । चतुयुं गान्ते जलप्कवनान्ते च पुनः ब्रुतयुगादो धमममर्यादास्थापनाथं मनोजंन्म मवति ; मागवतेऽपि मनोजंन्मप्रयोजनमी हरमेव प्रोक्तम्‌-चतुपुगान्ते न्यां श्रुतौ सप्तपंयः तपोभिः साक्षात्करर्वन्ति, प्रजापाकनादिकायं सम्पादयन्ति ^च । एवं च विष्णुमागवतयोमंनूना- मकमेव कार्य प्रतिपादितम्‌ । मनुपूत्रः क्षत्रियराजमिस्तात्पर्म्‌ । मनुपुत्रान्वथ्ताऽनेन यदेते राजानः परम्परया मनुपृत्राः, अथवा मनुप्रणीतन्यवस्थापद्धतेः समाश्रयणं कुवन्ति । एवं च॒ दण्डनीति-

१. वि० पु ३।२।३६-४० ।

२, भा० ८१।१३ अध्यायः ।

३. वायु ° पूर्वाधिं ६२।३-४, मरस्य ° ९।१५, माक ० अध्यायः ९४ तथा ९९ ॥ ४. देवीमा० १०1१३।२५-३० ।

५. वि० पुऽ ३।१४।६।

६. वि० पु° ३।२।४९ ।

७. भमा० १२-७।१५ ।

८. वि० पु० ३।२।४५-४६ ।

९. भा० ८1१४) ४-६ )

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 66810011

१८६ ` सारस्वतो सुषमा [ ३० ब० ३-४ अ०

विधाने प्रजासंरक्षणकार्ये च सवंधाकृतक्रत्या भर्वात । मागवतानुसारं प्रतिमन्वन्तरे हरेरंशा- वतारस्याप्युदयो धमंसंरक्षणायाधमंविनाशाय च मवति । प्रत्येकस्मिन्‌ काके विषमपरिस्थितावेव मक्तवत्सरो भगवानु स्वप्रतिज्ञानुसारमवतरति" ।

अत एव मागवर्तेऽशावतारस्य षष्ठाधिकारिस्वीकारस्यौचित्यं प्रतिमात्येव । निष्कषंतस्तु दे अपि पुराणे विशिष्ट्सश्राइसूपेण मनुं स्वीकरुर्तः। मन्वादिपच्चाधिकारिणो विष्णोः सात्त्विकांशाः सन्ति जगत्स्थितिकराः-- मनवो भूभुजः सेन्द्राः देवाः सप्तर्षयस्तथा । सात््विकोऽश!: स्थितिकरो जगतो २।दजसत्तम ॥ फलतो जगत्संरक्षणकार्ये सहायका: सर्वेऽधिकारिणो मनुना सहैवाविभंवन्ति, स्वस्वकायं च सम्पादयन्ति । इत्थं मन्वन्तरविधानं लोकम द्धकमावनाया विशिष्टं प्रतीकमस्ति । सुग्यवस्थिति विना रोककल्याणसममावनैव नास्ति । मन्वन्तरं सुचारुलोकन्यवस्थानिर्धारणस्येकः सुचारुसाधनः । विष्णुपुराणोक्तिर्मागवतेनापि समथितास्ति । आदितः पच्चममनुपयंन्तं सर्वेषां सम्बन्ध एकेनैव व्यक्तिना स्वीकृतः, स च॒ मानवाना- मादिपुरुषः स्वायम्भुवो मनुः । अस्यैव ज्येष्ठः पत्रः प्रियत्रत आसीत्‌ । श्रियत्रतवंश एव विष्णु- पुराणे स्वारोचिष-उत्तम-तामस-रेवतादयः परिगणिताः । तयथा-- स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रेवतस्तथा । त्रियत्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः र्स्मृताः ॥ विष्णुपुराण एतदेव संक्षिप्तं विवरणम्‌, किन्तु मागवते तु वैशिशचं प्रतीयते । तथा च~ ““अन्यस्यामपि जायायां त्रयः पुत्राः गसन्‌-उत्तमस्तामसो रेवत इति भमन्वन्तराधिपतयः । एतद्‌ विशदं स्पधीकृतं यत्‌ प्रियव्रतस्यापरायां जायायाम्‌ एते त्रयः उत्पन्नाः । तात्प्ेमिदं यद्‌ मन्धन्तरपरम्पराप्रवतंकः स्वायम्भरुवमनुरेव । तथा तेषामेव वंशधरा महनीयगरिमामयमनृपाधि- धारणयोग्यताक्षमा आसन्‌ । अत एवेदं पदमस्मिन्‌ वंदो पचममन्वन्तरपयन्तमवश्यमेव स्थिरमासीत्‌ । प्रत्येकमन्वन्तराधिपतीनां नामनिर्देशो विष्णुमागवतपुराणयोरुपलम्यते । तत्र विष्णु- पुराणोक्तं विवरणमतिविशदं सु्यवरस्थितं ध्चास्ति। मागवतेऽप्येतद्‌ विवरणं विष्णुपुराणानु- सायंव* । किन्तु मन्वन्तरातिरिक्तानामधिकारिणां परस्परं नामभेदोऽपि प्राप्यते । भागवते च प्रत्येकस्मिन्रु मन्वन्तरे हरेरंशावतारस्यापि निरदशः कृतः । मगवानु स्वयमाविर्भूय तात्काचिकीं धा्मिकोमव्यवस्थां दूरीकरोति, जगन्मङ्खरुं च साधयति, येन प्राणिनां कल्याणं मवति।

निष्कषंतस्तु सर्वेषु मन्वन्तरेषु देवरूपेण स्थिता मगवतो विष्णोरनुपमसतवप्रधाना शक्तिरेव संसारस्थितौ तस्याधिष्टात्री मवति । तथा हि-

१. मा० १२।७।१५।

२. वि० प° ३।२।५३ 1 ३. भमा० ८१३ ४, वि० पु° ३।१।२४ । ५. भा० ५।१।१८ । ६. वि० प° ३।१-२। ७. मा० ८।५-१३॥

((-0. 3811011111811800 (111५6151 (01661100. 1411260 0 6810011

मार्गे० फा० पु० २०३२ वि० |

पुराणेषु मन्वन्तराणि

१८७

विष्णुश्क्तिरनौपम्या सत्तवोद्रि्छा स्थितो स्थिता ।

मन्वन्तरेष्वशेषेषु

१देवत्वेनाधितिष्टति ॥

प्रतिमन्वन्तरे विष्ण्वंशानां विवरणं विष्णुपुराणे विस्तारितम्‌२। वतंमानस्य मन्वन्तर- स्याराध्यो देवो वामन अदित्यां कदयपादभूदिति विष्णुमागवतयोः साम्यं हश्यते ।

मन्वन्तरेऽत्र तम्प्राक्षे तथा वेवस्वते द्विज । वामनः कश्यपाद्‌ व्रिष्णुरदित्णां सम्बभूव ह्‌ ॥

मागवते च-- अत्रापि भगवज्जन्म करहयपाददितेरभूत्‌ । आदित्यानामवरजो भविष्णुर्वामनरूपधुक्‌ ॥ मन्वन्तराधिकारिणः विष्णुपुराणे श्रीमद्भागवते १. स्वायंभ्रुवमनुः १. स्वायभ्रुवमनुः,

मरोच्यादयः सक्षषयः, प्रियत्रतोत्तानपादो पुत्रौ २, स्वारोचिषमनुः--

पारावततुषितगणो देवता, विपक्िदिन्दरः, ऊ्ज॑स्तम्मः, प्राणः, वातः, पृषमः, निरयः, परीवानू, सप्तपयः, चैत्रः, किपुरुषादयः पुत्राः,

३. उत्तममनु- सुधामः, सत्यः, जपः^, प्रवत्तनः, वशवतिनो देवाः मुशान्तिर्नाम देवेन्द्रः, वशिष्टसप्तपुत्राः, सप्तषयः, अजः, परशुः, द॑।प्तादयः पुत्राः,

----------- ~= वल

१. वि० १० ३।१।३५।

३. वि० पु° ३।१।४२ ।

५. भा० ४।१।६-९ । ११

३.

तोषः, प्रतोषः, सन्तोषादयः, तुषितनामा देवाः ।

मरीच्यादयः, सप्तषंयः, प्रियत्रतोत्तानपादौ पुत्रौ स्वारोचिषमनुः- तुषितादिदेवगणः, रोचननामेन्द्रः, ऊजंस्तम्मादयःसप्तषंयः,

युमानू, सुषेणः, रोचिष्मान्‌ इत्यादयः पुत्राः । उत्तममनुः- सत्यः, वेदश्रूतः, मद्रादयो देवगणाः,

सत्यजिदिन्द्रः प्रमदादिपप्तवसिष्पुत्राः सप्तषंयः पवनः, सञ्जयः, यज्ञहोत्रादयः पुत्राः

२. वि० पु ३।१।३६-४५। ४. मा० ८।१३।६।

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 01411260 0 6810011

१९८९ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ६-४ अब°

४. तामसमनुः- ढं. तामसमनुः- सुपारः, हरिः, सत्यः, षुधीतिः, सत्यः, हरिः, वी रनामाः, देवगणाः देववगंः; शिविरिन्द्रः वैधृतिनामापि देवगणः, त्रिशिरेनद्रः ज्योतिर्धाम, पृथुः, काव्यः, चैत्रः, ज्योतिर्धामादयः सप्तषेयः

अग्निः, वनकः, पीवरः, सप्तषंयः, नरः, ख्यातिः, केतुरूपः, जनुजक्घादयः नरः, ख्यातिः, केत्वादयो

पुत्राः । दरापुत्राः । 1 ५. रेवतमनुः-- ५. रेवतमनुः-- । अभमिताभः, भूतरयः, वैकुण्ठः, भूतटयादिदेवगणः, सुमेधादयो देवगणः विभुरिन्द्रः, विगभ्रुरिन्द्रः, वेदवाहुः, सुधामा, पजंन्यः' सप्तषेयः,

महामृनिः-एते सप्तषयः बलबन्धुः, सम्भाव्यः, सत्यकादयः पुत्राः, अर्जुनः, विः, विन््यादयः पुत्राः ।

&. चाक्षुषमनुः- - ६. चक्षुषमनुः- आप्य, प्रसूतः, मन्यः, आप्यादयो देवगणाः पृथुकः, छेल इत्यादयो देवगणाः, मनोजवः, नामेन्द्रः, मन्तरदरमेन्द्रः, सुमेधा, विरजा, हविष्मान, हविष्मान्‌, वीरकादयः उत्तमः, मधुः, अतिनामा, सहिष्णुः सप्तषंयः । एते सप्तषंयः अरुः, पुरः, रतद्युम्नादयः पुत्राः । पुरुः, पुरषः, सुद्युम्नादयः पुत्राः ।

७. वैवस्वतमनु: ( श्राद्धदेवः )-- ७. वेवस्वत( श्राद्धदेवः )मनुः- आदित्यः, वसुः, सद्रादयो देवगणाः आदित्यः, वसुः, श्दरः, विश्वेदेव, म्द्गणः, अश्चिनीकूमारः, क्रभ्वादयो देवगणा;

पुरन्दरेन्दुः पु रन्दरेन्द्रः

. वसिष्ठः, काड्यपः, अत्रिः, जमदग्निः वसिष्ठः, कश्यपः) अत्रिः, जमदग्निः, गौतमः, विश्वामित्रः, मरद्वाजः गौतमः, विश्वामित्रः, भरद्वाजः, सप्तषंयः, सप्तषंयः, इक्ष्वाकुः, नृगः, धृष्टः, शर्यातिः, इक्ष्वाकुः, नमगः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, नाभागः, अरिः, नरिष्यन्तः, नाभागः, दिष्टः, क रुषः, करषः, पृषघ्नः, पृ्राः । पृषघ्नः, वसुमान्‌ पुत्राः ।

((-0. 3811011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

पनोग फा० १० २०३२ वि° |

८. सार्वणिमनुः-

सुतपः, अमितामः, मृख्यगणो देवाः, दीप्तिमान्‌, गालवः, रामः, कषः,

अश्वत्थामा, व्यासः, ऋष्यश्च द्गादयः सप्तषंयः । वकिरिन्द्रः, विरजा, उवंरीवान्‌, निमकिादयः पूत्राः।

९. दक्षसार्वाणमेनुः- पारः, मरीचिगर्भ॑ः, सुधर्मादयो देवगणाः 1 अन्दतनामेन्ः, सवनः, दुतिमान्‌, मान्यः, वसुः, मेधातिथिः, ज्योतिष्मान्‌, सत्य एते सप्तपंयः । ुतिकेतुः, चयुतिकेतुः, प्चहस्तः, निरामयः, पृथुश्रवादयः पुत्राः । सक्षेत्रः, उत्तजाः, मूरिषेणादयः पुत्राः

१०. ब्रह्मसार्वणिमनुः- सुधामा, विशुद्धनायकौ देवगणो, शान्तिरिन्द्रः, हविष्मान्‌, सुकृतः, सत्यः, तपोमृतिः, नाभागः, अप्रतिमोजाः, सत्यकेतुः, इति सप्तषंयः ।

११. घमंसार्वाणमनुः-

विहद्धमः, कामगमः, निर्वाणरतिः, देवगणाः

वुषनामेन्दरः,

निःस्वरः, अग्नितिजाः, वपुष्माचु, घुणिः, आरूणिः, हविष्माच्‌, अनघः, सप्तषंयः ।

सवंत्रगः, सुधर्मा, देवानीकपुत्राः,

पुराणेषु मन्वन्तराणि

८*

१८९ सार्वाणमनुः-

सुतपा, विरजः, अमृतप्रमेत्यादयो देवगणाः,

गाकवः, दीप्तिमान्‌,

परशुरामः, अश्वत्थामा, कृपाचार्यः, कऋष्यश्युङ्कः, व्यास एते सप्तपंयः । वङिरिन्द्रः; निर्मोकः, विरजस्कादयः

पुत्राः ।

दक्षसाव्रणिमनुः-

पारः, मरीचिगर्मादयो देकाणाः ॥

मद्धुतनामेन्द्ः, दयुतिमानादयः सप्तषयः । भूतकेतुः, दीप्तिकेत्वादयः पत्राः ।

मूरिषेणादयः पृत्राः

१०. ब्रह्यसार्वाणमनुः-

११.

सुवासनः, विरुद्रादयो देवगणाः, राम्भुरिन्द्रः,

हविष्मान्‌, सकृतिः, सत्यः, जयः, मृतिः, आदयस्सप्तषयः 1

यमंसार्बणिमनुः-

विहङ्खमः, कामगमः, निर्वाणरुचिः, दूत्यादयो देवगणाः । वेधृतिनमिन्द्रः,

उरुणादयः सप्तर्षयः

सत्यधर्मादयो दशपुत्राः

((-0. 98110411118118010 (111५6151 (0661100. [14111260 0 66810011

१९० तारस्वती सुषमा [ ३० ब° ३-४ अं०

१२. इद्रसार्वाणमंनु:- १२. खद्रसार्वाणमनुः-- हरितः, रोहितः, सुमना, सुकर्मा, हरितादिदेवगणाः । सुराप इति देवगणाः । ऋतधामा नामेन््रः, तऋतवामा नामेन्द्रः; : तपस्वी, सुतपा, तपोमृतिः, तपोमृतिः, तपस्वी, आग्नीध्रकादि तपोरतिः, तपोधृत्िः, तपोद्युतिः, सप्तर्षयः । तपोधनादयः सप्तषंयः : देववानुपदेवश्च; पुत्राः देववानुपदेवश्रेष्ठाः पुत्राः १३. रुचिमनुः-- १३. देवसार्वाणमनुः-- सुत्रामा, सुकर्मा, सुधर्मादिदेवगणाः, सुकमेः, सुत्रामादयो देवगणाः, दिवस्पतिरिन्द्रः, दिवस्पत्िरिन्ः, निर्मोहः, तच्वदर्ी, निमकिः, तच्वदर्णादयः निष्प्रकम्प, निरत्पुकः, धृतिमातरुः सक्षषंयः । अव्ययः, सुतक्ः, सक्चषंयः, चित्रसेनः, विचित्रादयः पुत्राः । चित्रसेनः, विचित्रसेनादयः पृत्राः। १४. भोममनुः १४. इन्द्र सार्वाणमंनुः चाक्षुषः, कनिष्ठः, पवित्रः, पवित्रः, चाक्षुषादिदेवगणाः । भ्राजिकः, वाचावृद्धादिदिवगणाः, रुचिरिन्द्रः, रुचिरिन्द्रः, अग्निवाहुः, दुचिशुक्रः, मागधः, अग्निवाहुः, युचिः, शुद्धः, प्रागधादयः अग्नीघ्यः, युक्तः, जितः, एते सक्तषंयः । सक्तषयः । ऊषः, गम्भीरबुद्धयादयः पुत्राः । ऊरः गम्भीरबुद्धचादयः पुत्राः ।

श्रीमद्भागवते प्रतिमन्वन्तराधिकारिप्रसङ्खे मगवदंशस्यावि्मावोऽपि वणितः) । विष्णु- पुराणे तु स्वायंञुवं प्रारभ्य वैवस्वतमन्वन्तरपयंन्तस्यांशावतारस्यंवोल्लेखः कतः ।

उपयुक्तं नामसादश्यं विलोक्षयेदं स्पष्टं प्रतीयते, यतु प्रायो द्वयोः पुराणयोरवंणंने सादुदयमेव । व॑भिन्यं तु यथा विष्णुपुराणे प्रथमे मन्वन्तरे देवर्षीनद्राणां वण॑नं स्पष्टतया न न प्राप्यते । एतदुक्तं विष्णुपुराणे-

“कल्पादावेव स्वायं भुव मन्वन्तरस्य देवषयस्सम्ध्रक्‌ प्रोक्ताः" इति ।

तृतीये मन्वन्तरे इन्द्रनामभेदो मनुपत्रनामभेदश 1 तृतीये देव-इन्द्र-मनुपृत्राणां वैभिन्यम्‌ 1 चतुर्थ देवेन्द्रयो्भंदः। पश्चमे मनुपुत्रतामभेदः, षष्ठे इन्द्रनामभेदः । दशमे दे वगणनामभेदः, इन्द्रनामभेदश्च । एकादले इन्द्रनामभेदः । शेषाणि सर्वाणि सदृशान्येव । विष्णुपुराणे मन्वन्तर

१, भमा० ८1१३ । २. वि पुण २।१।३५-४३ । ३. वि० पु° ३।१।८ ।

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 68104011

मार्गं०° फा० प° २०३२ वि० | पुराणेषु मन्वन्तराणि १९१

वणन मुख्यरूपेण कृतम्‌ । भागवते तु मनूनां जीवनचरित प्रसङ्खं कथाविस्तारः कृतः । माकण्डेय- पुराणे मन्वन्तरकथा विस्तारिताऽस्ति, तत्रापि विष्णुपुराणोक्तानामधिकारिणामेबोल्केखः कृतः । द्वितीये मन्वन्तरे विपथिन्नामेन््रस्योल्लेखः । तृतीये मन्वन्तरे सुशान्तिनामेन्द्रः प्रोक्तः । षष्ठे मन्वन्तरे मनोजनवनामेन्द्रोऽत्रापि प्रोक्तः४ । दश्षमे मन्वन्तरे दान्तिः, एकाद च वृषनामेन््रः क्तः । एवं च विष्णुपुराणोक्तमन्वन्तराधिकारिणां वर्णनं माकण्डयेऽपि समुपकम्यते ।

इत्थम्‌, अमुकस्य राज्ञ ऋषेश्च प्रादुर्मावः कदा जातः, मगवदवतार।णां विभिन्नः समयः क जासीत्‌--इत्यादिविषयपरिज्ञानार्थं तत्तद्‌ दे्वषिराजर्षीणां कालनिर्धारणार्थं विर्मिन्नानां घटनानां विचारणार्थं पौराणिकंतिद्यविषपयाणां विवेचना्थं च मन्वन्तरषपद्धतिरत्तीव सरला महच्वपूर्णा चास्ति, किन्तु आधुनिकरमीगोलिकेतिहासिकसमीक्षणेन तासां पुराणोक्तानां घटनानां समयतिर्घारणं सम्प्रति किकायुक्तं ॒प्रतिमाति । यत आधुनिकवेज्ञानिकविचारपद्धत्या तासां सम्यक्‌ समन्वयो न मवति ।

१, माक० ६७।३ । २. माक० ७३।७ । ३. माकं० ७६।५३ । ४. माकं ० ९४।१३ । ५. माक० ९४।१९ ।

((-0. 98111041111811800 (111५6151 0661100. 1411260 0 6810011

क £ ~. पुराणेषु तोथंभावनाप्रिकासः डां० सरयप्रसादगुप्नः एम्‌० ए०, साहित्यरत्नम्‌, पी-एच्‌० डी ० राष्टौयसङ्कटनं देवेषु विकासश्च - यथाऽस्याः? पत्रिकायाः वैदिकसाहिस्ये तीथंमावनादविकासः' इति निबन्ध इदं साधितं यत्‌ तीर्थंमावनाऽऽरम्मो जरदेवामवत्‌ । ततः पश्चाद्‌ नद्यः, नदोतटस्थरानानि नदीस द्ध माः, वनानि च ^ती्थंम्‌' इति कथ्यते स्म । तथा "स्याः" पत्रिकायाः 'महासारते तीथंभावनाविकासः' इति निबन्वे साधितम्‌--यद्‌ महामारते नचुद्गमाः ( पवंतप्रपात्स्लोतादइयः }, नदीोपस्थानम्‌ ( विनशनम्‌ ), पनः प्रकटनस्थानम्‌ ( उद्धोदः), समुद्रसद्खमः, समुद्रतटमपि तीधम' इत्युच्यते स्म । महाद्ममिस्से वितान्युपयुंक्तस्थानानि, तः सेविता आश्वमाः, कुण्डानि, पाठशालाः, यज्ञस्थकानि, कूपाः, सरोवराः, तपोभूमयोऽपि तीथंशब्देन व्यपदिश्यन्ते स्म। यथा यथा सरस्वतीकुरकषेत्रयोः संस्छृत्योः पतनं मवन्नासीत्‌, तथा तथा गङ्कावाराणस्योः प्रसिदधि्व॑ध- मानाऽऽसीत्‌ । श्रीमद्धागवतपुराणानुसारम्‌-- "नारद उवाच--कुन्न कार्यो मया यन्नः स्थल तद्वाच्यतामिह' कुमारा ऊचुः

गङ्खायास्सरितस्तत्र पुष्पकरादिसरांसि च)

क्षेत्राणि च दिश्लः सर्वा दण्डकादिवनानि च ॥ ९ >९ >< क्षेत्राणाञ्चैव सर्वेषां यथा काल्ञी ह्यनत्तमा ॥ अन्येष्वपि पुराणेषु गङ्खाकाश्लीमाहात्म्यं प्राचुर्येण प्राप्यते, किन्तु स्कन्दपुराणस्य कारीखण्डं केवलाम्यामाभ्यामेव हि परिपूणंमस्ति 1 किच्च, ईदृशमपि ज्ञायते यद्‌ यथा यथा हिसात्मका यज्ञाः समाष्चा आसन, तथा तथाऽऽयं- संस्कृतौ विधमिणां पाचनशक्तरपि हासो मवन्नासीत्‌ । आर्यावलंस्य पञ्चिमोत्तरसीमा धवधमिभिराक्रान्ता मवन्त्यासीत्‌ । तत्रत्यानि यज्ञस्थलानि तीथंस्यकानि च शनैः-शनैः विनशान्यमवन्‌ । अतः पुराणेषु तत्रत्यतीथंस्थकानां वर्णनं न प्राप्यते । यज्ञस्य सम्थता प्रतिमापूजनोत्साहे विरीनाऽमवत्‌ 1 देवायतनानां निर्माणस्य वृद्धि- शार्मवत्‌ । बौद्धघमंस्य प्रवरताया विरोघे मारतीयाया एकताया विचारधारा आर्येषु' व्या्ठा- सीतु । पुष्यमित्रदुङ्खेन ब्राह्यणमन्त्रिणा बौद्धसभ्नाड बृहद्रथस्य हत्या साधारणी घटना नासीत्‌ ।

१. अयं निबन्धः सारस्वत्याः सुषमायाः २८ वषं ३-४ अङ्कयोः प्रकाशितः । २. सारस्वत्याः सुषमायाः २९ वषं ३ अङ्कं प्रकाशितः। ३. भागवतम्‌-माहात्म्यमू--अ० ३ ।

((-0. 9811101111811800 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

मार्ग० फा० धु° २०३२ वि० | पुराणेषु तीथंभावनाविकासः १९३

ुष्यमिव्रशुद्धकालाद्‌ ( ईणवीयद्ितीयणताब्द्याः पूर्वात्‌ ) विक्रमादित्यकाल-( ईशवीयचतुथं- शताब्दी ) पयं वेदिकसंस्कतेः पृनरुत्थानयगं कथ्यते । तत्कारीनाः शिंवोपासका वंष्णवोाश्व स्वस्वसद्खटनमादिवासिनामाक्रामकाणां चनेकक्षम््रदायानु गृहीत्वा कू्वंन्त भासन्‌ । येनास्मात्‌ कालदेव वणंग्यवस्थायां दुव्यंवस्थोपस्थिता ।

कमंप्रधानता दुक्षाऽमवत्‌ । आयंशासकानामव्यक्षतायां पराणानां धमंशस्त्राणां च नवीनानि संस्करणानि समृपगतानि । तेषु तीर्थाध्याया अपि योजिता अमवनु। पद्मधुराणेन श्रह्मा" इति नाम्ना देवस्य अष्टाचिकणतं देवालयानां "सूची उपस्थापिता । दवपुराणानि किङ्गपुजायाः प्रधानतामवणंयन्‌ 1 नैतदेव, किन्तु तानि सम्पूणं मारतवषं प्रधानलिङ्गानां सङ्ख्यां दादश्ज्योतििङ्धानि द्वादलोपञ्योतिलिङ्खानि चेति निधितां चक्रः । एषु वाराणस्या विश्वेश्वरः प्रधानो मन्यते स्म)

सम्मद्त आक्रान्तपधिमोत्तरसीम्नः पलायिताः षण्डिता वाराणस्यामेव शरणं ग्रहीतुं काके काके आगच्छन्ति स्म । वाराणस्या विद्यकेन्द्रनिमणिऽपोदमेव कारणं प्रतीयते । वाराणस्या आकषणकारणेप॒त्तरवाहिन्या गङ्कखातटं प्राचीनराजधानीस्थानच् व्यापारस्य प्राचीन केन्द्रताऽपि मुख्यानि सन्ति 1 वाराणस्यां प्रधानज्योतििङ्घस्यापनस्य निदानं पूवस्थितं बौद- जेनयोज्यो्तिकेन्द्रत्वमस्ति । गयास्थानेऽपि वौद्धधमंर्पिणो गयापुरस्य सम क्षिरपि विष्णु- स्थापनादेव जाता । वेष्णवपूराणेषु दौवपु राणेषु चाशधिकशतं सङ्ख्यानां तत्तत्तीर्थानां ताछिका उपस्थापिताः । अस्मिन्‌ केऽवताराणां सूची निर्मिता । बुद्धस्य चरित्रस्यलप्रमावेण राम- करृष्णपाण्डवानाचख शतशश्चरित्रस्यखानि स्थापितानि 1 एकक्षत्रियराजक्रुमारपूजाया उदाहरणं तेषां सम्मुख आसीत्‌ । एवं महापुरुषपूजाया एका नवीना पदति: प्रचकिता ।

महाभारतस्य कारे योगसाङ्‌ख्यवेदान्तपाचरात्रपाञुपताश्च पन्चधर्माः प्रचलिता भासन्‌ । सौतिः तेषां समन्वयं चकार महामारते । लिद्करूपः शिवः ( ईश्वरः ) सृष्टिकर्ता, मर्ता, हर्ता चेति मन्यते स्म । अस्मिन्नेव स्वीक्रते दीवधर्मो शद्रपवतीयशिवपाशुपताश्च विलीनाः 1 ईश्वरस्य दाक्तेस््रयो भेदा बभूवुः- त्रह्या-विष्णु-महेश्श् । मेऽपि क्रमशः कर्ता-मर्ता-हर्ता-चेति मन्यन्ते ५ । आकाशदेवता विष्णुः ( सूरः ) अधुना पृथिव्याः पालनकत्त इव मन्यते । अस्मिन्नेव वैष्णवधर्मे पाश्चरात्रवापुदेवनारायणमागवतेत्यादयः प्राचोनतरधर्मा विजीनाः। ब्रह्मा केवङः सृष्टिकर्तेति भावनया जनेः व्यक्तः! फलतः शनेः-शनेः ब्रह्यतीर्थानां लोपोऽमवत्‌ । सम्मवतः कृष्णेन इन्द्रदमनाद्‌ गोवधनपूजाकारणाद्‌ इन्द्रम्‌ जायामुत्साहहानिबंभूव । तथा चाहु सद्रो विष्णुं प्रति--

इन्द्रादिभिनं मे कायं ब्रह्मा मे {क करिष्यति येन केन प्रकारेण प्रजाः पाट्यास्त्वयाऽघुना, ॥

कारान्तर इन्दरतीर्थानि यान्यासन्‌, तेषामपि छोपोऽभवत्‌ । तानि केवलमितिहास- पुराणयोः सामग्रीनिविश्लेषाणि बभूवुः । चैदिककालादेव वरणो जल्देवताऽऽसीत्‌; अद्यापि स जरूदेवतंव च वतंते ।

---~ = ~ ~ --- ~~

१, स्कन्दपुराणम्‌-९।१९७ 1

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 66810011

१९४ सारस्वतो सुषमां [ ३० ब ० ३-४ अ०

देवानां देवीनाच्वाने के समानार्थाः शब्दा वेदेष्वेव प्राप्नुवन्ति । यथा--रद्रः, चिवः, शङ्करः, मवः, सवश्च । देव्याः पर्यायवाचिनः--रद्राणिः, मवानी, सर्वाणीत्यादयः । धमंशास्त्रेषु देवानां समानाथिनां नाममिस्तपंणमपि हद्यते ।

महाभारतीयतीर्थानां विकासे कथितं यद्‌ देव्या एकमेव स्वरूपं “रुद्रपत्नी" प्राप्यते । कालान्तरे सस्वरजस्तमोगरुणेः सरस्वती -लक्ष्मी-काोनां कल्पनाऽमवत्‌ । पुराणेषु देवीदेवानां च सहस्राणि पर्यायवाचीनि नामानि कभ्यन्ते । तथैव तीर्थष्वनेकनामभिर्देवता अपि प्रतिष्टा पिताः । चिवस्य गणानां शतानि नामानि पुराणेषु प्राप्यन्ते--कणंघण्टः, शङ्ककणं;, वीरमद्रः, भैरवा इत्यादयः 1 गणेशानामपि शतानि रवणितानि--साक्षीविनायकः, दुण्डराजादयः। देव्याऽसङ्ख्यानि नामानि ङ्पाणि च पुराणेषु वाणितानि सन्ति । तान्त्रिकदेवीनां तारारुलिता- त्रिपुरेश्चरीणां तीर्थान्यपि सन्ति । सक्तपुरी, सक्षबदरी, पञ्चकेदारः, पच्चकाली, पन्चतीर्थी च

सामृहिकयात्राणां वणिताः । तीथेक्नेत्रपरिक्रमायाः प्रथाऽपि प्रचकिताऽऽसीत्‌ । यथा वाराणस्यां पन्चक्रोक्ची मथुरा-अयोध्ययोरपि परिक्रमा ।

तीर्थेषु लिङ्क एजाया अतिवृद्धिः

किद्धपुजाग्रहणपूवं महामारतीयप्राचीनतींताकिकासु रुद्रशिवस्थकानि हि चवतीर्था- न्यासन्‌; किन्तु अधिकसङ्ख्थायां लिङ्कानि स्थापितान्यासनरु । आरम्भे देवर्बिमहापुरुषनक्षत्र- पतत्त्वनदीनां नामघु 'ईश्चरः' शब्दं योजयित्वा तेषां नामक्ररणममवत्‌ । यथा गङ्खेश्वर- नमं देइ्वरेनद्रेद्व रब्रहमश्वराव्रीश्वरवुधेश्वरादयः । पनः कालान्तरेण वस्तुव्यक्तिगतनामगुणादिषु ईश्वरशब्द योजयिव्वा चिद्धानां स्थापनं मवितुमारमत्त, यथा--~-रत्नेश्वरः, माणिक्येश्वरः, ज्ञानेश्वरः, मानन्देश्वरः, मृत्युञ्जयेश्च रः, शिवश्चरणेश्चरादयः । हनुमतः पूजा

पाजिटरमहोदयो हनुमत्पुजायाः सम्बन्धं द्रविड़संस्कृत्या सह स्थापितवान । रामायणा- घ्यथनेन ज्ञायते यत्‌ सुग्रीवस्य राज्यं किष्किन्धावनं ( ऋष्यमूकपवंतः ) द्रविडक्षेत्र एव ॒रवणित- मस्ति 1 तस्य मते हनुमच्छन्दस्य मुकं (मणमन्ति' शब्दो भवितुमहृति, यतस्तामिरमाषायाः दाब्दोऽस्ति, यस्यार्थं: (नरवानरः' इति वतते । स्वंप्रथमं ब्रह्मपुराणे गोदावरी तटे अणिमन्त- तीर्थ॑मपि प्राप्यते । अनेनापि द्राविडसंस्करत्याः पुष्टिमंवति । हनुमतः पूजाऽपि रामस्य मृत्तः पूनायाः पूवं हि आर्यतरसंस्ृतौ प्राप्ते । आधुनिकसम्यतायां हनूभान्‌" कचियुगस्य प्रत्यक्ष- देवतेव पृज्यते । सम्पृणं मारतेऽस्य ¶जा प्रचलनं दश्यते । तीथपुरोहितः

यज्ञपुरोहितानां जीविकायाः साधनानि जनपेवा, ितल्पकला, व्यापरश्चासनर । किन्तु काकान्तरेण ती्थक्षेत्रेषु तेषां निवासेन ते तीथंदानद्रव्याणां छेखा यजमानानां नामभिः दधाना जासन । ईरवीयचघतु्थशतान्यां “फाह्यान' नामा चीनयात्री गयनगरं जनहीनमपष्यत्‌, किन्तु सक्षमद्तान्यां “हनसाङ्क' इति चोनयात्री गयन गरं "पण्डः" उषितं प्र(क्षवाचू । एकनाम्नाऽनेक तीर्थानि

तीर्थानामनियमितस्थापनेन तेषां परिचये बाधा उपस्थिता । यथा कपार्मोचनं ती्ं-

मुत्तरदिशि करमीरे हिमाख्ये च, दक्षिणभारते रामेश्वरे, पूवंदिशि वाराणस्यां जगन्नाथपुर्याच, पश्चिमे नम॑दायां प्राप्यते ।

((--0. 981011118/1800 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

| ॥ । ॥ ॥ | । [11 1 ऋ 9180996 ~ - `

मागे ० फा० पु० २०३२ वि० ] पुराणेषु तो्थभावनाविकास, १९५

ती्थनिामामन्त्रणम्‌

एकस्य प्राचीनतीथंलामस्य सौ विष्येनान्याल्पप्रसिद्धिस्थान आमन््रणं ह्यते । यथा- हिमालयस्य तीर्थानि बररीनारायणकेदारमन्दाकिनीगङ्खादीनि अनेकेषु नगरेषु स्थितानि सन्ति, वाराणस्यामपि विद्यन्ते । एकनगरस्य तीर्थानि अन्यनगरेषु स्थापितानि भवन्ति, यथा-- अवन्तिकापुरे स्थितानि महाकाक-वुद्धकाक आदीनि वाराणस्यामपि विराजन्ते । प्रयाग-मथुरा- रामेश्वरादीन्यपि वाराणस्यामन्यनगरेष्वपि वतंमानानि सन्ति । इत्थमेव समतलक्षेत्रस्थितानि रामक्ृष्णयोमंहामारतीयतीर्थानि च हिमाक्याधिरूढानि । तीर्थेष्ववान्तरतीर्थानि

तीर्थेषु सम्प्रदायतीर्थानां स्थापनाऽऽरन्धा । शेववेष्णवद्याक्तगाणपत्यसौरादीनां तीर्थं स्थापनं क्षेत्रेति शब्देन ॒व्यपदिद्यते । पराजितसम्भ्रदायस्य मगनावशेषेषु सम्प्रदायेतराणां देवा- यतनानि निमितानि 1 देवप्रतिमास्थापनेनेव तेषां प्रतीकानामाधारेण तीथंपरिचयोऽमवत्‌ । तपोयज्ञस्नानश्रादढतपंणस्थानेषु, नदोतटेषु, गौतमादीनामृषीणां महापुरुषाणां च कल्पितेषु चरित्र- स्थकेषु साम्प्रदायिकप्रतीकानां स्थापनाऽमवत्‌ ।

इत्थं वैदिकसाहित्ये यज्ञं कल्मषमोचनस्य सववश्रेष्ठसाधनं कथितम्‌ । पापमोचनस्य तच््वमेकया सृन्दरोपमया दशितम्‌-- यथा सर्पोः निर्मोक्रात्‌, इषोकः मुञ्जाच्च विमूच्येते, तथैव हवनेन समस्तपापेमृच्यते जनः ।

हामारते तीथंसूचिषु ती्थंयात्राएलमश्वमेधादियज्ञानां फरमिवोक्तम्‌ । स्वगविष्णु-

सद्रषिलोकानां प्राप्तिरप्युक्ता ।

पुराणेष्वपि तषां फनामुल्छेखास्तु प्राप्यत एव । ततोऽपि अधिकतरं वामनवाराहे- त्यादिषु पुराणेषु विर्भिन्नद्वीपेषु जन्मग्रहणं धनपुत्रविद्यासुवर्णादीनां कौकिकपदार्थानां वासनानां च प्रातिः फर वर्णितं प्राप्यते । केषुचित्‌ पु राणेष्वेकं कोक गत्वा ततः साम्प्रदायिकदेवलोक- गमनमपि कथितम्‌ । तीर्थेषु कल्पवासो मृत्युश्च

तीर्थेषु संयमेनानुष्ठानं तत्र॒ उषित्वा मृत्युकामः स्वगंसाधनं कथितम्‌ । तं त्तिरीयत्राह्यणे ( २।४।३।१ ) सरस्वतीनदी मृत्पक्षेत्रं कथितास्ति। तोर्थेषु पवंतश्रेणोम्यः शिकलाषु दद नेनारनौ जरे च स्वेच्छया प्रवेशनेन च जातेन मृत्युना स्वरगप्रा्तिफलम्‌ उक्तमस्ति । धमंशास्त्रे- ष्वपीदरशं विधानं प्राप्यते ।

उपसम्प्रदायानां तीर्थानि

सम्प्रदायानामनेकस्कन्धा आचार्याणां मतभेदः स्थापिताः । चङ्कुररामानुजवल्छम- चैतन्यकबी रनानकराधास्वामीत्यादोनामनेक उपसम्प्रदाया वधंमानाः सन्ति । इत्थं नवानि नवानि तीर्थानि वधंमानानि सन्ति ।

@ @ ® १३

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 66810011

न्यायशास्त्रे परत्यक्षं प्रमाणम्‌ डा० नलिनीं युक्छा ए० ए० डी ° एम ० एम ० कालेज, कानपुर

न्यायरास्त्रे चत्वारि प्रमाणानि स्वीकृतानि । यथोक्तं न्यायसूत्रे--“"प्रत्यक्षानुमानोपमान- शब्दाः प्रमाणानि (न्या० सू० १।१।३) 1 तत्र॒ “साक्षात्कारिप्रमाकरणम्‌' प्रमाणं भ्रत्यक्षमित्यमिधीयते । तद्विग्रहस्तु, भक्षमक्षं प्रति इति प्रत्यक्षम्‌ । अक्षणब्दोऽत्र ज्ञानेन्दरियपरः । ` अतः तत्तज्जञानेन्द्रियं प्रति नियतं तत्तत्‌ प्रत्यक्षं मवति । ततश्च चाक्षुषत्वादिभेदेन अनेकविधम्‌ । साक्षात्कारश्च दद्वियार्थसंयोगः, तत एव प्रमोत्पद्यते । ततश्च पदार्थः प्रमीयते . ति । प्रत्यक्षमपि द्विविधं मवति । एकं सविकल्पकम्‌, अपरं निविकत्पकमिति । तस्याः साक्षात्कारिण्याः प्रमायाः करणं त्रिविधं मवति-कदाचिदिन्द्रियम्‌, कदाचिदिन्द्रियाथंसम्बन्धः, कदाचिच्च ज्ञानम्‌ ।

अत्रोक्तभेदत्रये यदानिविकल्पकं ज्ञानं फलकं तदेन्द्रियमेव केवलं करणं मवति। ज्ञानस्यायमस्ति नियमः । प्रत्यक्षेच्छया प्रथममात्मा मनसा युज्यते, मनस्तदिन्द्रियेण, इन्द्रियं च पदार्थेन, ततश्च प्रथमं निविकत्पकं ज्ञानं जन्यते । तच्चेदं किच्िदित्याकारकं नामजात्यादि- योजना रहितं मवति । तस्य निविकल्पकस्य ज्ञानस्येन्द्रियमेव करणं दिदायाः परशुरिव ।

१वमुक्तमादाविन्दरियेण पदाथंग्रहे निविकतल्पकम्‌ अर्थात्‌ विशेषणविशेपा्यनवगाहि, इदं किन्विद्‌ इत्याकारकमेव ज्ञानं जायते । तदा केवकमिन्दियमेव करणं भवति, इत्यपि प्रागुक्तम्‌ । अनन्तरं च यदा विशिष्यं ज्ञातुमुपक्रमते तदा इन्दियस्यार्थेन विद्येषस्रम्बन्धे सति विशेषण- विेष्यादिरूपं यज्ज्ञानमूत्पद्यते "मयं घटोऽयं पटः" इत्याकारकम्‌, तदेन्द्रियाथंसन्निकषंः करणं मवति । इन्द्रियेणा्थंसम्बन्धे पूवंमूक्तं निविकल्पकन्ञानमिद्दियव्यापाररूपतामावहति, तच्च सखविकलपकज्ञानस्य, मवान्तरग्यापारणूपम्‌ अ्थदिाम्यन्तरन्यापारलूपमस्ति । सविकत्पकन्ञानं - तस्य फक मवति .।

इन्द्रियमिन्द्रियाथंसन्निकषं च करणमुक्त्वा ज्ञानस्यार्थाद्‌ निविकल्पकन्ञानस्य करणत्व- मुच्यते । तथा हि--दन्द्रियाथंसन्निकषंजन्यपदाथंवोधे तात्विकविचार उत्पद्यते । अर्थाद्‌ दच्दरियगोचये पदार्थं कि वास्तविकं किमवास्तविकमिति ।॥ यद्वास्तविकं तदेवात्र ग्राह्यम्‌, यच्चावास्तविकं तदपेक्षणीयम्‌, त्याज्यं वेत्यादिरूपेण पुर्वज्ञातपदार्थं हानोपादानादिवुद्धयो जायन्ते, तदा ज्ञानमेव करणं मवति 1 तत्र च सविकत्पकज्ञानमवान्तरव्यापारो भवति । सविकल्पकन्ञानस्य च फर तदा हानादिबुद्धय एव मवन्ति ।

अवान्तरव्यापारस्य लक्षणम्‌--““तञ्जन्यः, तज्जन्यजनकोऽवान्तरन्यापारः' इति । यथा करुटारदार्संयोग आदौ कुठारजन्यो मवति । अर्थात्‌ कुठारः प्रथमं दाणि स्वं संयुनक्ति । ततश्च दधिदा जायते अर्थात्‌ दारुभेदनं मवति । यच्च कुठारदारषंयोगस्य फलम्‌ । तस्मिन फले प्राथमिकः कूठारदाउसंयोगादिवान्तरव्यापारो मवति । स चावान्तरग्यापारतज्जन्यः (= कुठारजन्यः ), तन ज्या या छिदा तस्था जनको भवति ।

((-0. 381101111811800 (111५6151 (0661100. 14111260 0 68104011

मागं० फा० पू० -२०३२ वि° ] म्यायज्ञास्त्े प्रत्यक्षं प्रमाणम्‌ १९७

भर्मिन्विषये मतभेदोप्याचार्याणां ददयते, यथा तकंमाषाया अस्मित्‌ वाक्ये लक्ष्यते-- सविकल्पकादीनामपीद्धियमेव करणम्‌” । अथ च-- “यावन्ति त्वान्तराछिकानि सन्निकर्षादीनि तानि सर्वाणि, भवान्तरन्यापार इति”, अर्थाद्‌ वस्तुसाक्षात्काराय प्रसृतमिन्द्ियम्‌-यावत्पुणं- वस्तुसाक्षात्कारं यद्यदनुमवति यद्यत्करोति, यद्यद्ज्ञानमुपपादयति तत्तत्सर्व॑मेवावान्तरब्यापार- पदेन व्यपदेष्टुं शक्यत इति ।

अत एतेन सिद्धचति यत्‌ प्रत्यक्षविषये द्विविधं मतं प्रचलितमासीत्‌ । माद्यं सारं प्रत्यक्षं त्रिविधकरणान्वितम्‌ । द्वितीयम्‌ एकविधमेव 1 संक्षेपेण चतरिविधकरणव्यापारादीनां वक्ष्य माणं स्वरूपम्‌ :--

करणम्‌ अवान्तरव्यापारः फलम्‌

(क) इन्द्रियम्‌ इन्द्रियाथंसन्निकषंः निविकल्पकप्रमा

(ख) इन्द्रिया्थंसन्निकपः निविकत्पकन्ञानम्‌ सविकल्पकप्रमा

(ग) निविकत्पकज्ञानम्‌ सविकल्पकज्ञानम्‌ हानोपादानोपेक्षाबुद्धिः

उपयुक्तदिदा त्रिविधकरणस्वीकरणं विहाय केचन विद्वांसः त्रिविधां प्रत्यक्षप्रमां मन्वाना अपिन तस्य त्रिविधकरणत्वं मन्वते । स्यानमतभेदस्याधारः कारणस्य स्वरूपविषयकमतभेद एव । प्रथममतानुसारेण यस्य॒ व्यापारस्यानन्तरमविखम्बेन फलोत्पत्तिर्जायते, तदेव करणम्‌ । यथोक्तम्‌--"फलायोगग्यवच्छिननं करणम्‌" तदनुसारं निविकत्पकप्रमाया उत्पत्तौ त्विद्धियं करणतामहंति, न पूनः सविकत्पकप्रमोत्पत्तौ हानोपादानोपेक्षावुद्धेरुत्पत्तौ वा । तद्यथा सविकल्प ङप्रमाफके स्वी्रते इन्दरियेणेन्द्रिया्थंसन्निकर्षो नि विकल्पकन्ञानं चेति कायंद्यसम्पादना- नन्तरमेव सविकल्पकन्नानोत्पत्तिर्जायते । इन्द्रियसद्धावे तद्व्यापारसद्धावे वा नोत्पद्यतेफल- मचिरेणव । अत इन्द्रियं न सविकत्पकप्रमायाः कारणतामहंति । ततञ््चेन्द्रियाथंषन्निकषंमेवास्य कृरणमित्यवधेयम्‌ । . एवमेव हानोपादानादिवुद्धिविषयेऽपि ज्ञेयम्‌ । तदित्थमुपयुंक्तं त्रिविधं करणं प्रत्यक्षप्रमायाः 1 |

अपरस्मिन्मते--्रतिगतम्‌ भक्षं प्रत्यक्षम्‌" इति ब्धुत्पत्तिनयेनेन्दियमेव प्रत्यक्षस्याथः प्रधानतया 1 यथोक्तं ॑वात्स्यायनमाष्ये--“मक्षस्याक्षस्य प्रतिविषयं वृत्तिः प्रत्यक्षम्‌ । वृत्तिस्तु सन्निकर्षः, ज्ञानं वा'” ( न्या° मा०--१।१।३)।

अतं इन्द्रियमेव त्रिविधाया; प्रत्यक्षप्रमायाः करणं मान्यम्‌ । भस्मिन्मते-“ग्यापार- व्कारणं करणम्‌" इति करणलक्षणमभिहितम्‌ । करणफलयोमंघ्यवति यत्‌ किञ्चित्‌ तत्वर्व॑मेवावान्तरव्यापारत्वेन स्वीकृतं चास्ति । एतेनेन्द्रियसत्तायामविलम्बेन सविकल्पक- प्रमा्नुत्पत्तिकारणात्‌, इन्द्ियकरणत्वविषयिणी श ङ्काऽप्यपास्ता 1 अतस्व्रिविधायां प्रत्यक्ष- प्रमायामिद्ियमेव करणम्‌, सवंमन्यदवान्तरब्यापारल्पमेव । तद्यधा-

फलम्‌ ( प्रमा ) अवान्तरो ग्यापारः करणम्‌ (१) निधिकल्पकप्रमा इन्दियाथसन्निकषः इन्द्ियम्‌ (२) सविकल्पकप्रमा (क) इन्द्रियाथंसन्तिकषं; (ख) निविकत्पकज्ञोनम्‌ इन्द्रियम्‌

(३) हानोपादानोपेक्षाबुद्धिः (क) (ख) ; (ग) सविकल्पकज्ञानम्‌ दन्द्रियम्‌

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 01411260 0 66810011

१९८ सारस्वती सुषमा | ३० ब० ३-४ अं°

यद्रचापारलक्षणं तु-““तज्जन्यस्तज्जन्यजनको व्यापारः” इति तत्कथं सविकत्पक- प्रमाकरणमिन्द्रियम्‌ ? तत्सत्वे इन्द्रियाथंसन्निकषं निविकल्पकन्ञानेऽप्युमयत्र एव व्यापारलक्षणपेव न धटिष्यति, इति चेत्‌, मैवम्‌-- अत्र सन्तिकषंस्यापीन्दरियाङ्गी भूतत्वात्‌, स्वा ङ्धस्य चान्यवधाथ- कत्वादिति न॒ दोषलेशः1 एवमेव हानोपादानोपेक्षावृद्धिविषयेऽपीन्द्रियस्य करणत्वेऽपि न कदाचिद्धानिः। “फलायोगव्यवच्दिन्नं करणम्‌* इति करणलक्षणे स्वीकृतेऽपि--“स्वाङ्धमग्यव- धायकम्‌' इति नयने न्द्रियस्य करणत्वं मन्तुं शक्यते । षडविधः सन्नतिकषः प्रत्यक्षे इन्द्रियाथयोयंः सन्तिकषं उक्तः स षड्विध एव । तेषां नामानि यथा- संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः, विशेष्य- विशेषण मावइचेति । संयोगः तत्र प्रथमोदिषटस्य स्पष्टीकरणं यथा-इन्दरियेण द्रव्यग्रहे इन्द्रियद्रव्ययोः प्रथमं संयोगः सम्बन्धो मवति, इन्दरियद्रव्ययोरयुतसिद्धसम्बन्धामावात्‌ । अयुतसिद्धलक्षणं तु--“ययो्टंयोमंध्यं एकमविनश्यदपराक्नितमेव तिष्ठति तावयुतसिद्धौ" । यथा--गरुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ । उदाहणा्थं --घटज्ञानकारे चक्षुरिन्द्रियं धघटोऽर्थो भवति, एवमेव सर्वत्रेन्द्रियविषये ज्ञेयम्‌ । उपलक्षणं घटवक्षुषोरिदमुदाहरणम्‌, बाह्येन्दरियविषयकमेव चतत्‌ सकलबाह्येन्द्रियाणाम्‌ । अन्तरि न्द्रियिण मनसा द्रग्यग्रहे मन इन्द्रियमात्मा च द्रव्यं मवति । अनयोः सन्निकर्षोऽपि संयोग एव मवति । | संयुक्तसमवायः सल्षिकषंः यदा च पूर्वोक्तनैव चक्षुरिन्द्रियेण घटरूपं गृह्यते, तदा संयुक्तसमवायसन्निकर्षो मवति । यत- शक्षुषा घटसंयोगे, घटे च रूपस्य समवायात्‌ । अतः प्रथमं चक्षुषा घटे च घटरूपं समवेतं वतते गुणगुणिनोस्समवायात्‌ । अतोऽत्र घटलूपग्रहे संयुक्तसमवायसन्निकर्षो भवति । एवमात्मनि विद्यमानानां सुखादीनां ग्रहे प्रथमं मन आत्मानं संयुनक्ति, आर्मनि च सुखादीनि समवेतानि मवन्ति । अतस्तत्रापि संयुक्तसमवाय एव सन्निकर्षो मवति । केषुचिन्मते घटादिगतपरिमाणा- दिग्रहे चतुश्यसन्निकर्षस्प्यधिकं कारणमिष्यते । यतो दुरस्थद्रव्ये इन्द्रियेन यथाथंपरिमाणग्रहो न मवति । सन्निकषंचतुष्टयी यथा-- (१) इन्द्रियावयवैरर्थावयविनाम्‌ । (२) इन्दरियावयविनामर्थावयवानाम्‌ । (३) इन्द्रियावयवैरर्थावयवानाम्‌ । (४) अर्थावयविनाभिन्द्रियावयविनां सन्निक्रषंश्चेति । षड्ज्ञानेन्दरियाणि भवन्ति । मनस्तव्राम्यन्तरमिन्द्रियम्‌ । तस्य लक्षणं शास्त्र--“अणु- परिमाणं मनः" इति । मणुलक्षणं तु--“गणुद्रौ परमाण्‌ स्यात्‌" इतीत्थं मनसोऽपि परमाणद्य- जन्यत्वेन, अवयवद्वयं सिद्धचति । इत्यमन्यज्ञानेन्दरिेष्वपि तु अनेके अवयवा भवन्ति । एकस्मिन्ने कस्मिन्करे चानेकेऽवयवा जाथन्ते । अतः सहस्ञरढमौ सहस्रपदमप्यसङ्ल्यातपरमेव ।

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (0661100. 01411260 0 6810011

भागं० फा० प° २०३२ वि० ] न्यायज्ञासत्रेभ्रतयक्षं प्रमाणम्‌ १९९

तथा च तज्जन्यत्वेन चक्षुषोऽप्यसङ्ख्याताः करा मवन्ति । तेष॒करेऽ्वपि असङ्ख्याता अवयवा भवन्ति 1 अतः स्वावयवानां चक्षुयंथाऽवयवि तथैव तदवयवा भप्यवयविनो भवन्ति । मनस्तु स्व॑ज्ञानेन्िमेभ्यो दूरगामि द्ुरग्राहि च। तदपेक्षया न्युनदररग्राहि श्रोत्रम्‌ । तदपेक्षया च ्यूनदररग्राहि च घ्राणम्‌ । यथा चक्षुषि अवयवा उक्ताः, अवयविनश्चोक्ताः, तथंवान्यज्ञानेनिये- ष्ववयवावयविनो ज्ञेयाः । यथा कर्मन्ियेषु हस्तादिषु अवयविनः शरीरस्यावयवा हस्तादयः। , हस्तसंज्ञा च प्रगण्डादङ्गुलिपर्यन्तमागस्य मवति । एवंभूते हस्ते, प्रगण्डः, मणिवन्धः, कर्परः, अङ्गुल्यादयश्चावयवा भवन्ति । तेष्ववयवेष्वप्यवयवा मवन्त्येव । एकस्यामेव अङ्गुल्यामनेकानि पर्वाणि अवयवा भवन्ति 1 इत्थं कमे न्दरियेप्विव, उक्तज्ञानेन्द्रियेष्वपि, अवथवावयविभाव उक्तः ।

तत्र यदिन्द्रियं पूर्ण पू्वंपदार्थंमनुमवति, तदा तेनेन्द्रियेण तस्य पदाथंस्य पुवंसाक्षात्कारो मवति । अवयवैरवयवावयरवर्वा साक्षात्ते पदां तावत्येव प्रत्यक्षस्य न्यूनता जायते तदेव स्पष्टयितुं सन्निकपंचतु्ये चत्वारो भेदा भाषिताः । यथा- चक्षुषा पूर्णो धटो दष्स्चेत्‌ तदा पूणंघटस्य साक्षात्कारः, चक्षुरेकदेशेन दष्व्चेत्तदा एकदेशस्यव साक्षात्कारः । अवयविनक्चक्षुषो योऽवयवः, तस्याप्यवयवानां सत्वादवयवोऽप्यवयवी भवति । ततङ्च यदा अवयन्यवयन्यवयवेन दृष्टश्चेत्‌ तदा ततोऽपि न्यूनसाक्षात्कारो भवति । एवं श्रोत्रेण शब्दादिग्रहे घ्राणेन गन्धादिग्रहे त्वचा स्पर्शादिग्रहे च पूर्णात्पणंतदंशांशादिरूपेण तत्तद्विषयाणां तत्तदर्थानाश्व साक्षाक्कारो मवति ज्ञेयम्‌ । | संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः |

इन्द्रियिण द्रव्यग्रहे संयोगः सन्निकर्षो भवति । द्रव्यगतगुणग्रहे संयुक्तसमवायः सन्निकर्षो मवति । गुणगतपरुणत्वादिग्रहे संयुक्तसमवेतसमवायः सन्तिकर्षो मवति 1 इत्येव स।वंत्रक्रमः । तथा चात्र चक्षुषा घटग्रहे संयोगः सन्निकषंः 1 घटरूपग्रहे संयुक्तसमवायः सन्तिकषंः । रूपगतरूपत्वग्रहे च संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षो मवति 1 घटसमवेते रूपे रूपत्वस्य समवायात्‌ । समवायः सन्तिकषंः

यत्र॒ चेन्द्रियग्राह्यो विषयः प्रथमत एव स्वाश्रये समवेतो मवति, तत्र प्रथममेव समवायसम्बन्धो जायते । यथा शब्द आओआकरादो समवेतो मवति । तस्य ध्रोत्रेन्धियेण ग्रहे प५थमत एव समवायः सम्बन्धो मवति । तद्‌गतशब्दत्वग्रहे तु समवेतसमवायः सन्निकर्षो मवति, अर्थात्‌ गुणगुणिनोः; क्रियाक्रियावतोः, नित्यद्रव्यविेषयोश्च प्रथमतः समवाय एव सम्बन्धो मवतीति ज्ञेयम्‌ । समवेतसमवेतग्रहे तु समवेतसमवत्रायः सन्निकर्षो मवति ।

समवेतसमवाथः सन्निकषंः

पूर्वोक्तल्पेण श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः सन्निकर्षो मवति । श्दानीं शब्दत्व- साक्षात्कारे समवेतसमवायः सन्निकषं उच्यते । यतः श्रोत्रेन््रियेण शब्द; समवायसम्बन्वेन तिष्ठति । तत्र॒ शब्दे शाब्दत्वं समवायसम्बन्धेन तिष्ठति । अतः श्रोत्रेण तद्ग्रहे समवेत- समवायो मवति 1 विक्ेष्यविशेषणभावः

चक्षुषा घटामावादिग्रहणे विशेष्यविशेषणमावः सन्निकर्षो भवति । चक्षुस्संयुक्तस्य भूतलस्य घटामावो विदोषणं मवति, मूतं च विशेष्यम्‌, अर्थात्‌ घटामाववदूमूतलमिति ज्ञानं

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (01661100. 14111260 0 6810011

२०० सारस्वतौ सुषमा | ३० व ० ३-४ अऽ

जाते । अस्मिन ज्ञाने घटामावस्य विरोषणत्वं भूतलस्य च विशेष्यत्वं स्पष्टमेवास्ति । एवमेव मनसा आत्मनि सुखाद्यमावे गरहीतव्ये । सुखारमाववानात्मा इत्याकारके ज्ञाने सुखाद्यमावो वि्ेषणमात्मा विद्ेऽयमिति तत्रापि विशेष्यविदोषणमावयोप्सन्निकषंः । यद्स्तु येनेन्दियेण गृह्यते, तन्निष्ठो गणः तन्निष्ठा जातिः, तन्निष्ठा क्रिया, तद्धावस्व तेनैवेन्दरियिण गृह्यते, इति न्यायराद्धान्तात्‌ 1

एवं समवायोऽपि वि्ेष्यविरोषणभावेन सन्निकर्षेण गृह्यते । न्यायनयेनेदमुच्यते, तत्र समवायस्यापि प्रत्यक्षत्वात्‌ । वंरोषिकास्तु-समवायमनुमिन्वन्ति । परं न्यायशास्त्रे समवाय- प्रत्यक्षतास्वीकृता । यथोदाहृतं तकंमाषायाम्‌-- “चक्षुः सम्बद्धस्य तन्तोविशेषणभूतः पटसषमवायो गृह्यते, इह तन्तुषु पटस्रमवाय इतिः । अर्थाद्‌ यदा तन्तुभिः पटो निर्मीयते तदा तन्तुसंयोग एव जायमानः पटरूपतां प्रतिपद्यते । स च तन्तुसंयोगः तन्तुषु समवायसम्बन्येनैव तिष्ठति । समवायश्च नित्यसम्बन्धः । अत एव तन्तुसंयोगनाे पटनाणो दुष्यते । स च तन्दुसंयोगद्चक्षुषा प्रत्यक्षेण गृह्यते । अतस्तत्र तिष्ठन संयोगस्य समवायोऽपि तन्तुषु प्रत्यक्षेणैव गृ ह्यते इति सिद्धम्‌ । एष संयोगगतस्समवाय उक्तः । एवमेव संयुक्तसमवायस्यकेऽपि समवायः समवायेनेति तिष्ठति, तथैव समवायेऽपि विेष्यविरोषणमावद्वारेव स सन्निकर्षो गृह्यते । अमावग्रहस्तु पच्चषु सन्निकर्षेषु अन्यतमेन केनापि क्वचित्‌ मवतीति विद्ेषः ।

तकंमाषायां षट्‌सन्निकर्षानुपसंहरनू वक्ष्यमाणो संग्रहश्टोकौवुपन्यस्तौ- अक्षजा प्रमितिर्देधा सविकल्पाऽचिकल्पिका । करणं त्रिविधं तस्याः सन्निकषंश्च षड्विधः ॥ घट-तभ्नील-नीलत्व-शब्द-शब्दत्व-जातयः । अभावसमवायौ च ग्राह्याः सम्बन्धषटकतः ॥

भर्थाद्‌ इन्द्रियां सन्निकषंजन्या प्रमितिः ( = प्रामाण्रम्‌) द्विप्रकारा । एका सविकल्पिका, अपरा अविकल्पका अर्थाद्‌ निविकल्पका । तस्याः प्रमितेः करणं ( साधनम्‌ ) त्रिप्रकारकम्‌, सन्निकषंदच तस्याः षड्विधो मवति । सम्बन्धषट्‌कतः, घटः तद्गतनीकादिरूपम्‌, तद्गता नीकत्वादिजातयः । एवं शब्दः, शब्दत्वं च, अमावः, समवायद्चते स्वे पूर्वोक्तषडविध्‌- सन्निकर्षरेव ग्राह्याः 1

न्यायमते निविकल्पकसविकल्पकभेदेन द्विविधा साक्षात्कारिणी प्रमा स्वीकृता ॥ तत्र बौद्धाः सविकल्पकं प्रत्यक्षमेव न स्वीकूवंन्ति । तेषां मते निविकलत्पकन्ञानमेव प्रत्यक्षविषयम्‌, यतो नििकल्पकन्ञानमेव स्वलक्षणं ज्ञानं मवति । एवं सद्वस्तुनिधितं यथाथंमित्यथंः । तस्य ज्ञानं स्वलक्षणं ज्ञानं तदेव सत्यं प्रत्यक्षम्‌ । यथा जगति स्वलक्षणं केवलमात्मा तदेव सत्यं वस्तु, तस्य प्रत्यक्षमपि सत्यम्‌, सत्यस्य प्रत्यक्षे तस्प्त्यक्षस्यापि सत्यत्वात्‌ । सविकल्पकं तु विशेषणविशेषा्यवगाहिज्ञानं वस्तुतः सत्पदाथं न प्रकादायति, अपितु सामान्यमेव पदार्थ ग्रकाद्यायति । सामान्यस्य च कायंकारित्वामावात्‌ तत्प्रत्यक्षस्य न सत्यप्रत्यक्षत्वम्‌ । अतः सविकल्पकज्ञानं प्रत्यक्षं नापि त्वनुमानादिग्राह्यमेवेति बौद्धादीनां बुद्धिः ।

((-0. 9811101111811810 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

मागं० फा० पू० २०३२ वि० | न्यायशास्त्रे प्रत्यक्षं प्रमाणम्‌ २०१

वौद्धानामित्येवारायः तकभाषायामित्थमुक्तः-- “ननु निविकत्पकं परमाथंतः स्वलक्षण- विषयं भवतु प्रत्यक्षम्‌ । सविकल्पकं तु वन्दलिङ्गवदनुगताकारावगाहित्वातु सामान्यविषयं कथं प्रत्यक्षम्थंजस्यव प्रत्यक्षत्वात्‌"” । अध्‌ याथार्थ्येन स्वकायंकारिस्वरूपवोधनात्‌ स्वलक्षणपदन- गृह्यमानत्वाच्च--( स्वलक्षणं तु स्वं सत्यं स्वस्वरूपं छक्षयतीति स्वलक्षणम्‌ ) तज्जानं निवि- कल्पक एव पदार्थे मवतीति । सविकल्पकं ज्ञानं त चाब्दलिङ्खवद्‌ = ( शब्दो लिद्धटेतुरयंत्र तत्‌ शब्दलिद्धं तद्त्‌ ) । एवच्च सविकल्पकज्ञानं शब्दलिद्धेन विनज्ञातस्येव पदार्थस्य मवति । लिद्धेन लिद्िज्ञानं त्वनुमानप्रकार एव न प्रत्यक्षम्‌ । अतः सविकल्पकज्ञानं प्रत्यक्षं न मवति, अपितु अनुमानमेव 1 अतस्तजञ्ज्ञानमेव मवति अर्थाद्‌ अनुगताकारावगाहि यद्यज्जञानं मवति, तत्तत्‌ सामान्यमेव भवति । सामान्ये तु जातिरेव, अकृतिग्रहणजातिरिति लक्षणात्‌ । आङ्कत्या पदार्थाकारेण गृह्यते या सा आ्रतिग्रहणा, इति सामान्यलक्षणात्‌ । सामान्येन सामान्यपदा्थ- स्येव ज्ञानं मवति, विशेषस्य - च ज्ञानमनुमानेनव भवति । यथा घटत्वेन सामान्येन सामान्य- धटानां ज्ञाने तेऽपि कायंकरणाय एकस्य घटस्य ज्ञानावइयकत्वे एकस्मिन्‌ घटे मयमपि घटो घटत्वसामान्यवत्वाद्‌ इत्यनु मानेनंव मवति ।

इत्थं समेषां सविकलत्पकज्ञानानां सामान्यज्ञाने जातेऽपि विज्ेषज्ञानायानुमानमेव शरणी- करणीयम्‌ । अतः सविकलत्पकन्ञानं न प्रत्यक्षमिति । परमाथत: सत॒ एवाथंस्य अ्रत्यक्षज्ञान- विषयत्वात्‌ । तच्च निविकलत्पके एव॒ सम्मवति न पुनः सविकल्पके, स्वलक्षणंतु ज्ञानं परमार्थतः सदेव भवति । न तु सामान्यविषयकं ज्ञानं परमार्थतः सद्भवतीति ज्ञेयम्‌ । प्रामाण्येन निरस्तो विधिमावो यस्य तस्य सविकत्पकन्ञानस्यापोहेनान्यव्यावृस्यात्मनः ( अन्यवस्तु- विवजंनरूपस्य ) तुच्छत्वाद्‌ इति बौद्धो बुद्धिः ।

परं नैयायिका न तन्मतं मन्वते, नयायिकानां नये सामान्यस्याथंस्यापि वास्तविकत्वात्‌ = स्वलक्षणत्वादिति यावत्‌ । अतः न्यायमते नि्धिकल्पकसविकल्पकोमयज्ञानानां प्रत्यक्षविषयता साधिता । अन्येष्वपिद्ंनेषु निविकल्पिका सविकत्पिका च द्विविधा प्रत्यक्षप्रमा स्वीकृता । वैयाकरणानां नये तु निविकल्पिका प्रमा सम्मवत्येव न। यथोक्तं षुविद्यातवैय्याकरणेन मतृहरिणा?-

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः रान्दानुगमादृते । अनुविद्धमिवज्ञानं सवं शब्देन मासते ॥

परं पूर्वोक्तरीत्या सविकल्पकस्येव नित्रिक्रल्पकस्यापि शब्दवे्यत्वे सिद्धे, उमयविधनाना- नामेतेन प्रामाण्येन प्रत्यक्षविषयत्वसिद्धिरिति दिक्‌ ।

१. वाक्यपदीयम्‌-१।१ ।

((-0. 98111041111811800 (111५6151 (0661100. [1411260 0 66810011

नेष्ठिको चिकिल्ाविमशेः डां० विद्याधरशासख्नी कविराजः, उपाच।यंः, आयुर्वेदमहाविद्याल्ये, सम्पूर्णानन्दसंस्ृतविहवविद्यालपः

चिकित्सा हि नाम व्याधिह्रणी क्रिया । “किद रोगापनयने" धातुः । केतुं ग्याधि- प्रतीकारं कर्तमिच्छतीति चिकित्तति, चिक्रित्खतीति चिकित्सा* । चेतः पीडा ग्चाधिरुच्यते, यत्र च विविधा आधयो मवन्ति, तत्र॒ व्याधिरित्यवगन्तव्यम्‌ । व्याधिरामयो गद आतङ्को यक्ष्मा ज्वरो विकारो रोग ्त्यनर्थान्तरम्‌3 । इह च नैष्ठिकीचिकित्साप्रसङ्खे द्विविधा एव व्याघयोऽभिधानाहा अवधेया मवन्ति । राजसास्तामपराधेति, न तु “"भागनेयसोम्पवायव्या- स्त्रिविधविकतपा व्याधयः" । रजस्तमसी च मानसदोपावुदिशौ४, तौ च प्रज्ञापराधवशादाधिजनकौ । तथाहि व्याधिपदेन मानसी व्यथाऽत्राभिप्रेता, यत्प्रतीकारश्च जानविज्ञानरवयंस्मृतिसमाधिभि- मंवति^ । सा च व्याधिप्रतीकारसरणिः सत्वावजयः चिकित्सापदवाच्या । एवश्च चाश्चत- सुखावाक्िषूपकायंफलोपङन्धौ विकित्सैषा पयं वस्यति । एवमेव चिकित्साममिलक्ष्याय- मायुर्वेदोऽनन्तपार इ्यास्यातः७ ।

१. चतुर्णां भिषगादीनां शस्तानां धातुवैकृते । प्रवृत्तिर्घातुपाम्यार्था चिङित्सेत्यमिधीयते ॥ ( चरक ० सूत्र° ९।५ )

२. बन्धकं व्यसनं चेतः पीडाधिष्टानमाधयः । ( अमर० ३।३।९७ )

३. चरक ० निदान ० ए।५ ।

४. मानसः पुनरदिष्टो रजश्च तम एव च 1 ( चरक० सूत्र १।५७ )

५. मानसो जानविज्ञानवैयस्पृतिसमाधिमिः । ( चरक ० सुतर १।५८ )

६. कायंफङं सुखावा्िः । चरक० विमान० ८1९०, तथा चिक्रित्छा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्‌ । ( चरक ० शा० १।९४ )

७. सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुवेदं महामतिः ।

यथा वदचिरात्सवं बुबुधे तन्मना मनिः ॥ ( चरकण० सूत्र° १।२५ )

तत्र॑व चक्रपाणिटीका-मनन्तो मोक्ष एव पारमृत्छृ्टं फं यस्यायुर्वेदस्यासावनन्तपार वक्ष्यति हि ““चिकित्छा तु नैष्ठिको या विनोपधामिति"” ( च° चा० १।९४ ) इति । अत्र नैष्ठिकी मोक्षसाधनहेतु ।

((-0. 9810411118/1800 (111५6151 0661100. [1411260 0 60810011

भागं० फा० पू० २०३२ वि०] नेषटिकोचिकित्साविमराः २०३

१निष्ठा वात्यन्तदुःखमोक्षरूपा व्यवस्था, तदथंमद्धीकृता सत्त्वावजयतीर्थम्युपगमनपूविका सर्वपिधापरित्यागोदयना मोक्षफला प्रवत्तिहि नैषठिकीत्युच्यते । तथा च-तृष्णाद॒न्या व्यपगत- रागद्रेषायमिनिवेशा मोक्षप्ताधनहेतुभूता मोक्षफला सत्वावजयोत्छृशः? चिकित्ा हि नैषिकी- चिकिसा अमिधाना मवति ।

चरमोत्कषं एव "निष्ठा" पदाथः । "काष्ठा" शब्दश्च निष्ठामन्वेति । तथाहि-"सा काष्टा सा परा गतिः” ( कठोपनिषद्‌ १।३।११ ) इति । निष्ठाकाष्टाशब्दाथौं च॒ सम्मूत्य्थे पर्यवस्यतः । अपुमेवा्थंममिग्यनक्ति इल) कोऽयम्‌--“मत्तः परतरं नान्यत्‌ किञ्चिदस्ति धनञ्जय” ( गीता० ७।७ ) इति । अस्मिन्नेवार्थे सम्भूतिरमृतद्वाय कल्पत इत्याख्यातमुपनिषदि3 ।

महता पुण्यपण्येनयं कायनौक्रीतिति नाविदितमस्ि प्रेक्षावताम्‌ 1 ये च मन्दमतयोऽमि-

नन्दन्ति तादात्विकेषु सुखेषु, ते हि विनश्चरेष पुत्र-कलत्र-धन-धान्य-मानादिषु समासक्ता मवन्ति । ते चासम्भूतिमुपासते, मोगसम्माराहरण एव व्यापृतमनसोऽजंयन्ति मोगयोनिनन्म- फलप्रदानि कर्माणि । जन्म-मृत्यु-जरा-ग्याधिपारावारे च निमज्जन्ति जन्मजन्मान्तराणि यावत्‌ । जगत्कामहैतुकमिति मन्वानास्ते प्र मवन्त्युग्रकमंणे । दुरापाच्च कामापगां कामोड्पेनेव तितीषंवस्ते पतन्ति कामवीचिश्रमिषु नैकवारम्‌ । कामोपभोगामिनिविष्टा माश्चापाचाबद्धास्ते मनोरथाधिषढा आत्मानम।ढच ममिजनवन्तं धनमानान्वितं बक्वणंसुखागारमूद्धोषयन्तोऽहङ्कार- काम-क्रोध-मद-मात्सयं-तग-दवेषादिमिराद्रियन्तेऽतितराम्‌ । मिथ्यामिमानास्ते गुर्वृद्धसिद्धाचायं- चरितानपि गहंयन्ति । परिणामपु्धे गरीयसि करमणि तन्मनो व्यथते, तात्कालिकिषु च शब्द- १. (क) निष्ठा निर्वहणे समे । अमर ० १।७।१५ ।

तत्रैव रामाश्रमीटीका- तिष्ठेति । नियतं स्थानम्‌ 1 निष्ठा । भातश्चोपक्गें ( ३।२३।१०६ )

इत्यङ्‌ । उपसगात्पुनोति ( ८।३।६५ ) इति षः । ““निष्ोत्कषंव्यवस्थयोः” । क्लेश

निष्पत्तौ नाखेऽन्ते निर्वाहि याचनं व्रते” इति टदैमः ( २।१०८ ) ।*“““““““निवंहणं तु निष्टा

स्त्रीसंहारश्च समापने" इति शब्दाणंवः । समे इति समानार्थे, न तु समानलिद्धं 1 शब्दाणवे

किङ्खभेददशंनात्‌ । निष्ठा निवंहणे वतते इति योजना ॥ (ख) निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः । अमर ० ३।३।४१ । २. त्रिविधमौषधमिति--देवव्यपाश्रयम्‌, युक्तिन्यपाश्रयं सत्त्वावजयडइच 1

००* ०० ०" ** ° ° "सुत््वावजयः पुनरहितेभ्योऽ्थेभ्यो मनोनिग्रहः ||| ( चरक ० सूत्र° ११।५४)

३. "“““°“““““"““““सम्भूत्याऽमृतमदनूते । ( ईशावास्योपनिषद्‌ म० १४) ४. तदात्वसुश्ठसञ्ज्ञेषु मावेष्वज्ञोऽनुरज्यते । ( चरक ०. सूत्र° २८।५४ ) ५. अन्धं तमः प्रविश्चन्ति येऽम्भृतिमुपासते । ( ईया० म० १२)

१३

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661101. 14111260 0 66810011

२०४ सारस्वती सुषमा | ३० व° ३-४ अ

स्पदयं-रूप-रस-गन्धानन्देष रमन्ते अज्ञानोपहतमतयश्व न समाचरन्ति धृतिस्मृतिपुराणानुमोदितानि शाश्वतसुखप्रदानि कमंजातानि? ।

बाह्यविषयेष्वे वानन्दातिरेकानू मवगवितास्ते पौनःपुन्येन मृत्यो विश्ववितते पायेऽमिप्रयान्तिर ।

मापातरमणीयेषु मणिप्रमामण्डितेषु भौतिकेषु विषयजातेषु समासक्तमनसो मवन्ति । सहजवाकिशजना इति नात्र चित्रम्‌ । त्रिकारुग्या पनीमृ्युरज्जुरावे्टयति जगत्प्रपश्चमिति दशं

दशंमपिन ते विरमन्ति विषयरतिम्योऽभिपतन्ति च जन्म-मृत्युपाश्चे भूयोभूयः । समुपस्थिते कीनाशनिक्रेतनातियित्वसमयेऽपि तेऽमितः परिपतन्ति मोग्यवस्तुसच्वथने यथास्वच्छन्दानुरोषेन ।

मापादतकमस्तक महति वर्णं-रति-प्रमोदाभिष्यानसम्पारयेऽनुप्रविश्ा विचिकित्षन्ति शाइवतेऽ- मृतपदामिधाने निर्वाण ।

वस्तुतस्तु देहिनां गतयो मिन्नपथा मवन्ति । नेयं मानवी काया पूवंजन्माजितक्रमंफलोप- मोगायेव केवकं कल्पते, अपि तु महत्तममस्ति साधनमेतन्महते कल्याणाय । मानवोऽनृष्ठातु- महति तथाविधमाध्यात्मिकं कमं, यक्छृत्वाऽऽस्यन्तिकं सुखमन्वेतुमर्हो मवेन्नाम । द्विविधं हि सुखसाधनमाम्नातं शास्त्ेषु-

( १) एकं श्रेयः ।

( २) अपरच्च प्रेय इति ।

श्रेयःपदेन विरजः शान्तं परमक्षरं ब्रह्मभूतं पदमधिगन्तुमद्यमोऽमिधीयते । प्रेयःपदेन सत्री-पृत्र-मित्र-धन-धान्य-पान-य्चास्यंहलौकिकानि स्वर्ग्याणि च सुखोपमोगवस्तून्यवाप्तु- मुपायोऽवगम्यते । तावुमावपि स्वस्वमर्यादानुसारं पुरुषमध्याक्रान्तुं यततः । बाहृव्येन च जना अनवबुद्धयाथा्याीः प्रत्यक्षोपमोगसुलभेषु सांसारिवे.षु विषयेषु रतिमादधते, प्रयतन्ते चाहगिशं नवनवशब्द-स्परा-ष्पा दिसंद्छेषवुखाय, ब्रजन्ति चागाघे दिषथपारावारपयसि। प्रेयोवरण- स्वमावाश्च दूरे ब्रजन्ति कल्याणपथात्‌ । मोगापक्तधियश्च देवदुकमं मानुषं जन्म पशुवद्‌ यापयन्ति,

चे

विषयारण्यमूमिषचरणे । सन्ति च विपुलविमरमतयो धीरास्तादशाये ध्रेयश्च प्रेयश्ेदयुमावपि यथाथबुद्धचाऽधिगच्छन्ति, ते तात्विकधिपर उभावपि संवीक्ष्य नीरक्षीरविवेकन्यायेन प्रेयोऽपहाय

श्रेय एव वाञ्छन्ति! विवेकञुन्याश्च लौकिकं योगक्षेममेव परमं साधनं मन्यमानाः प्रेयसि एव रमन्ते, न चात्मध्रेयसि कामपि पदत्िमनुत्रजन्ति । १. (क) श्रीमद्मगवद्गीता-( अ० १६।७-२० ) (ख) असुर्या नामते लोका अन्धेन तमसाऽऽवताः। तास्ते प्रेस्या्मिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ( ईशा० म० ३) (ग) अविद्यायामन्तरे वतंमानाः स्वयं ध'राः पण्डितम्मन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनेव नीयमाना यथान्धाः ॥ (मुण्डकोपनिषद्‌ २।८) २. पराचः कामाननुयन्ति बाास्ते मृर्योयंन्ति विततस्थ पायम्‌ । ( कठोपनिषद्‌ २।१।२ ) ३. अन्यच्छयोऽन्यदुतेव प्रेयस्ते उभे नानार्थे परुषं सिनीतः। तयोः श्रेय आददानस्य साधु मवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ धेयश्च यश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽमिप्रेयसो वृणीते प्रयो मन्दो योगक्षेमाद्‌ वृणीते ॥ ॑ ( कठोपनिषद्‌ १।२।१-३ )

((-0. 3811101111811800 (111५6151 (0661100. [14111260 0 68104011

ऋ -

मार्ग॑° फा प° २०३२ वि० || नैष्ठिकौचिकिरसाविमरशः २०५

मोहोपहतचेतसो कौक्रिकाः कतंव्याकरतंव्यविवेषञुन्या जिह्वादीन्दरियलौल्य प्रसक्ताः समग्रेन्द्ियग्रामपरवला विषयेद्धियप्षंयोगक्षणजानन्दमेव सवंस्वं मन्यमानास्तांस्तानाधीनाश्रयन्ते । भायतिविरुढमपि तदात्वे त्रियं विषयजातं सेवन्ते हि रजोमोहावृतात्मानः । धीधुतिस्मृति- विश्नंशाच्च ते न शवनुवन्ति रोगसमुत्थानं परिहर्तुम्‌ । प्रज्ञपराधा्मिभूताश्च नोचितानुबितविवेक- माजो मवन्ति, भतश्च विपमेष्वेव वाग्देहमानसकमंसु प्रवतंन्ते? । एनां च दुःस्थिति मपनेतुं नै विक्ित्तेव सक्षमा ।

तथाहि समप्तवेदनानामात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरूपा "नेको चिकिषा' मोक्षपदवाच्या पुरुषाथचतु्टयान्यतमा । मोक्षो हि सवथा रारीरोच्छेदः, मोक्षे च निःदोषा मवति वेदना । वेदना न पूनभंवति । विषयोपादानार्थं मनसोऽनवस्थानाद्‌ रजस्तमोऽभावाद्‌ वलवत्कमंसंक्षयाच्च कमंसयोगेवियुक्तो मवत्यात्मा, न च पुनः शरीरादिसम्बन्धो मवति । अतश्च मोक्षस्यापरा संज्ञाभ्पुनमंव इति समास्प्राता ।

तच्वस्मृतिरेव मोक्षप्रवतिका । तच्वस्मृतेष्पस्थानाच्च आत्मा चरीरायनुपकायंः शरीरादयश्च तदघीनभावा इत्यादिक्स्मरणहूपतया स्मृतिरूपजायते । तत्तवस्प्रतिरेव वल मोक्ष- साधनमागे, यद्‌बलेन मुक्ति याता न पुनरागता इति ।

यदा च सत्या बुद्धिरुदेति, तदा तत्त्वसाक्षात्कारवानु सवमेव बुद्धचहङ्कारञ्चरीरादिकं दुःखहेतुमस्वमनित्यमनात्मृतकमिति मन्यते, सवमेव च वबुद्धचादि त्यजति । ततश्च सकककमंसन्न्यासे स्वंवेदनज्ञानादयश्च शरीरोपरमदेब्रोपरमन्ते । अनन्तरश्च प्रङृत्यादिविरहितो भूतात्मा ब्रह्ममृतो मवति, न चोपलभ्यते । न च तस्य चिह्र किमपि विद्यते । मूक्तात्मनच्च प्राणापानाद्यात्मलिङ्कामावाद्‌ गमक चिह्धं नास्त्येव । तच्वाक्षरमलक्षणं ब्रह्य परमन्ययममरतं निर्वाणं शान्तिरिति चोच्यते ।

चिकित्सा चात्र न केवर सुखानुबन्धश्पा, अपि त्वत्यन्तदुःखमोक्षषूपा । न च तत्र जन्म- मरणवलेशङेशस्याप्याशङ्का स्यात्‌ । ताहश्चौ तृष्णाशून्या प्रवृत्तिमेक्षिफछछा मवति, अतश्च

= ----- ---- >~ --- ~~ ~~~ -

१. चरक ० शारीर. १।९९-१०९।

२. मोक्षे निवृत्तिनिःरोषाˆˆ.““ । घरक ० शा० १।१३७। ३. मोक्षो रजस्तमोऽमावाद्‌ बरवत्कम संक्षयात्‌ । वियोगः कमंसंयोगे रपुनमं व उच्यते ॥ ( चरक० शा० १।१४२ )

४. एतत्तदेकमयनं मृक्तमोक्षिप्य दर्शितम्‌ । त्वस्मृतिबरं येन गता न पुनरागताः ॥ ( चरक ० शा० १।१५० ) ५. यावन्नोत्पद्यते- सत्या बुद्धिनतदहं यया । नैतन्मम च विज्ञाय ज्ञः सवंमति वतंते ॥ तस्मिश्वरमसंन्यासे समृकाः सववेदनाः । ससंज्ञाज्ञानविज्ञाना निवृत्ति यान्त्यशेषतः ॥ अतः परं ब्रह्ममृतो मृतात्मा नोपकम्यते । निःसृतः सर्वेमावरेम्यश्िह्खं यस्य न विद्यते ॥ ( घरक० शा० १।१५३-५५ )

((-0. 381110411118118010 (111५6151 (0661101. 01411260 0 66810011

२०६ सारस्वती सुषमा [ ३० व° ३-४ ०

सवं विधतृष्णाराहित्यात्‌ सवंधा रागद्रेषशन्यता जायते । तृष्णेव मूलकारणमस्य संसारसकलदुःख- ग्रामस्य ।. त्ृष्णात्यागश्च परव॑दुःखनाशहेतुः । अज्ञो जनोऽर्थेम्यस्तृष्णामधिगच्छति, भवति च सदाऽऽतुरः । ज्ञानवांस्तु विषयान ग्निकल्पानरू मत्वा तेभ्यो निवतंते, रागदेषपुवंककर्मारम्मविरहाद्‌ आरम्मडन्यत्वेन घर्माधमेच्छिदकरृतात्‌ शरी रासंयोगात्‌ तं निराश्रयमकारणकं दुःखं न मवति ॥

नेष्ठिको चिकित्सा

यस्यां प्रवृत्तौ स्वंविघतृष्णात्यागो मवति, सा प्रवृत्तिं छिकी चिकित्सेत्यमिधीयते । अस्याच्व चिकित्सायां सर्वा वेदनाः समूला विलयं यान्ति । एषा च योगरूपा मोक्ष्पा च विद्यते । योगे मोक्षे च सर्वासामेव वेदनानामात्यन्तिकरूपेण निवृत्तिमंवति । अनयोश्च योगस्य शरीरेण सह सम्बन्धोऽस्ति, मोक्षस्य तु चारी रात्यन्तोच्छेदरूपतया शरीरादिसम्बन्धो नास्ति । तथाच मोक्षपदध्राक्षये योगः सोपानमृतोऽस्ति । योगो मोक्षप्रवतंको मवति । अनारुह्य च योगसोपानं नेव मोक्षपदमधि गन्तु शक्यते । योगश्च चित्तमलापनयनसाधनम्‌ ।

यमनियमासन प्राणायाम प्रत्याहा रधारणाध्यानसमाधिमिश्च चित्तं सत्त्वगुणोद्रिक्तम्‌, रजस्तमोविरहितम्‌, मोक्षप्रवतकं मवति । भास्मेन्द्ियमनोऽर्थानां सन्निकर्ष सुखदुःखं प्रवते । यदा चात्मस्थं मन॒ भारमन्येव स्थिरं मवति, चित्तवृत्तीनाच निरोधो मवति, बुद्धयह्ङ्कारादिक- चात्मलीनं मवति, तदाऽऽत्मस्थे मनसि विषपरेच्िप्रसंयोगाभावाद्िषयग्रहुणा्थं मनसोऽनवस्थाना- दुमयं सुखदुःखं निवतंते । नी रजस्तमस्कस्य मनस आत्मनि सम्यगाधानादष्टविधेश्वयंबलरूपंर वदित्वमप्युपजायते ।

अत्र च शुद्धसतत्वता योगकम्येति निदशितम्‌ । तत्त्वस्मृतिश्च योगाङ्कभूता यथा योगे यमादयोऽशाङ्गाः समाख्याताः, तथेव तत्वस्मृतेरपि सन्ति कतिचन स्थितयो यदाधारेण तत्व- स्मृतिरजायते । तथा हि-

सतामुपाषनेनासतां परिवजंनेन, ब्रह्मचर्योपवासादित्रतनियमाचरणेन, कायंकाकानति- पातेन, परीक्षितार्मिनिवेच्येन, चच्चलस्य चित्तस्येन्ियाणाचच सन्नियमनेन, क्रोधहर्षादिपरित्यागेन,

१. चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्‌ 1 ““निष्टाज्ञानस्य या परा" .{ गीता १८।५० )

उपधा हि परो देतुदु -खदुःखाश्रयश्रदः।॥

त्यागः सर्वोपधानाच सववंदुःखन्यपोहकः ॥

कोषकारो यथा द्यशूनुपादत्ते वधप्रदानु ।

उपादत्ते तथार्थम्यस्तृष्णामन्ञः सदातुरः ॥

यस्त्वग्निकल्पानर्थानु ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवतंते।

अनारम्मादसंयोगात्‌ तं दुःखं नोपतिष्ठते ॥ ( चरक० सा० १।१९४।९७ ) २. अवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया ।

दष्टः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिरिष्टतश्चाप्यदशंनम्‌ ॥

इत्य्टविधमाख्यातं योगिनां बलमैश्वरम्‌ ।

दुद्धसत्वसमाघानात्‌ तत्सवंमुपजायते ॥ ( चरक ० णा० १।१४० -४१ )

((-0. 3811101118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

मागं० फा० पु० २०३२ विभ | नेष्ठिकोचिक्ित्साविमशंः २ ०७

ज्ञान-दान-नै्ी-कारुण्य-मानोपेक्षा प्रश्षमपरेण, धर्मशास्त्राणां धारणेन, निजनप्रशान्तावास- निवासेन, विषयविरागेण, मनोनियमनादिधृत्युत्कर्पेण, अनागतधर्माधमंसाधनानामसमारम्भेण, जन्मान्तरोपाजितकर्मंणां परिक्षयेण, सं प्तारनिष्क्रमणेच्छया ममेदमहमस्मीत्यादिवुद्धिवजंनेन, आत्मशरीराभिसंयोगबन्धनभयस्मरणेन, मनोबुद्धयो रात्मनि समाधानेन चात्मादीनां याथाथ्यं यथाभूतानुस्मरणमुपजायते । मनोवुद्धचयटङ्कारादीनाच परस्पर्मिन्नं परस्परानुपकारकत्वेन व्यवस्थितं प्रत्यात्मनियतलूपं स्वमावं स्मरन न क्वचिदपि प्रवतंते योगज्ञो जनः, अप्रवतंमानश्च प्रकृतिजन्येन च दुःखेन नैव युज्यते 1

जीवन्मुक्त धंमेतत्त्वजर्ञानिभिरपगतोपधैर्योगिमिपुंनरिदमेकायनं मोक्षस्येति समाख्या- तम्‌ - तच्च तच्वस्मृतिबलम्‌ ।

तयां चोक्तम्‌ '-- एतत्तदेकमयनं मुक्तेमक्षिस्य दशितम्‌ । तच्वस्मृतिबल येन गता न पुनरागताः ॥ अयनं पुनराद्यातमेतद्योगस्य योगिभिः । सङ्ख्यातधर्मेः साङ्‌ख्येश्च मुक्तं मेक्षिस्य चायनम्‌ ॥।

उपनिषत्सु च योगाभ्यासेन चाश्चतयुखस्य ब्रह्मपदस्यावाष्षये पन्था तिदो वतंते । तथा च यत्तचित्तेन्द्रियक्रिय आसनोपवेशनमास्यायाल्म विशुद्धये योगं युञ्ज्यात्‌ । यथाविधि च समं कायशिरोप्रीवमचलं स्थिरासनमङ्धोकृत्वा स्वं नासिकाग्रं सम्पेक्ष्य सवतश्च दिग्भ्यो दृष्टिमिपनीय प्रञ्ञान्तात्माः मनः संयम्य परमात्मपरायणस्तच्चितो युक्त आसीत्‌ । यदा च विनियतं चिन्तमाहमन्येवावतिष्ठते सवकामेभ्यश्च मनो निवृत्तं निःस्पृहञ्च मवति, तदा युक्तावस्था जायते ॥ यथा निवातस्थो दीपौ नेङ्खते, तथेत्र॒योगिनधित्तं निश्वरं भवति । एवश्च समाहितचेतसो वरित्वमवाघ्ठा योगिनो निष्ठात्मिकां परमानन्दसन्दोहस्थितिमधिगच्छन्ति । विशुद्धचा बुद्धा युक्तो धृत्या चात्मानं नियम्य ॒विषर्यास्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य विविक्तमेव व्यानयोगपरो परमं वैराग्यं समुपाश्चितोऽहङ्कारं बकं दपं कामं क्रोधं परिग्रहादिकच्च बन्धनं सर्वथा विमुच्य ब्रह्मभूयाय कत्पते । निष्कामयोगयुक्तथ् परमं ब्रह्म पदमाचिनोति? ।

यश्च योगी विवेकबुद्धिसम्पन्लो मवति, स हि युक्तन मनसा स्वस्यद्दियाणि व्यानि करोति । विज्ञानसारथिमंनःप्रग्रहवान्‌ नियतात्मा जन एव संसाराघ्वनः परमं पारं तत्परं निर्वाणधाम समधिगच्छति । यथाथवेत्ता योगी वागादीन्द्रियग्रामं मनसि, मनश्च बुद्धी, वुदिश्वा- त्मनि, आत्मानञ्च चान्तारामे परमपुरुषे परमात्मनि यच्छेत्‌ ।

जन्मजन्मान्तरप्रभृत्यज्ञाननिद्राविमोहितांश्च जनानु दुकंमस्य मानवदेहस्य चरिताथंता- मधिगन्तुमुपनिषत्यु महात्र मूल्यवानूपदेशरायिसरुपदिष् आस्ते ।

१. चवरक० णशा० १।१५०-५१॥ २. श्रीमद्धगवद्गीता-अ० ६।१-२८ तथा अ० १८।४९-५६।

((-0. 9811011118118010 (111५6151 0661100. 1411260 0 6810011

२०८ सारस्वतौ सुषमा [ ३० व° ३-४ ञं

कतिचन वाक्यरत्नानि, यथा- उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निनोधत ।

क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुगं पयस्तत्कवयो वदन्ति ॥ र >< >९

अथय धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विहु न प्राथयन्ते : >< >< ><

न संदृशे तिति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनेनम्‌ ।

हदा मनीषा मनसाभिक्लृक्षो य एतद्‌ विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ >< >< 4 अन्यच्च-- यदा सवे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि शन्निताः। अथ मर्व्थोऽम्‌तो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ यदा सवं प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्धचनुश्षासनम्‌ ॥

एवश्च मनःशुद्धचयुपायेस्तेलचेककचादिमिरादशंमिव मृञ्यमानं मनो विमं मवति । गृहाम्बुदरजोूमनीहारे रसमावृतमकमण्डलं यथा माति, तथाऽमर स्वं विमाति । यावत्कालं

सत्या बुद्धेरुदयो न भवति, तावदेव ममेयं वबुद्धिम॑मेदं शरीरमित्यादिरूपा - ममता समूत्पदयते, सति चोदये सत्या वुद्धस्तत्वसाक्षात्कारवान्‌ पुरुषस्तयंव सत्यया बुद्धचा ( सम्यग्‌ ज्ञानेन )

नैतद्वुढचायहम्‌, किन्तु भिन्न एवाहम्‌, तथा नैतद्बुद्धच।दि मम, किन्तु प्रकृतैः प्रप्च इति विज्ञाय सर्वं बुद्धचादि त्यजति ।

आयुर्वेदशास्त्रे च नैष्ठिकी चिकित्सोपयोगित्वेन ( मोक्षोपयोगित्वेन ) पुरुषविचयश रीरे ( चरकसंहिता-शारीरस्थानस्य प्चमेऽघ्याये ) रोकपुरषयोः सामान्यत्वं वैशयेन प्रतिपादितम्‌* ।

१. कठोपनिषद्‌--१।३।१४, २।१।२, २।३।९ । २. 39 32 --२।२।१४-११ ॥ ३. यावन्नोत्प्यते सत्या वुद्धिनंतदहं यया ।

नैतन्मम च विज्ञाय ज्ञः स्वंमतिवतते॥ ( चरक० शा० १।१५३ ) ४. षड्‌ धातवः समुदिताः पुरुष इति शब्दं कमन्ते ) तयथा-प्रयिन्यापस्तेजोवायुराकाशं ब्रह्य चाष्यक्तमिति 1 एत एव च षड धातवः समुदिताः पुरुष इति शब्दं मन्ते । तस्य पुरुषस्य परथिवी मुतिः । मापः क्लेदः । तेजोऽभिसन्तापः । वायुः प्राणाः । वियत्‌ सुषिराणि । ब्रह्मान्तरात्मा । यथा खलु ब्राह्मी, विमृतिकक्रि तथा पुरषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः 1 ब्रह्मण। विमूतिकक्कि प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे स्तवम्‌, यस्त्विन््ो कोके पृरुषेऽहङ्कारः; सः, आदित्यस्त्वादानम्‌, रुदो राषः, सोमः प्रपादः, वसवः सुखम्‌, अश्चिनौ कान्तिः, मर्दुटघाहः, विश्वेदेवाः सवन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियाथंश , तमो मोहः, ज्योति- ज्ञनिम्‌, यथा छोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्माधानम्‌, यथाङृतयुगमेवं बाल्यम्‌, यथा

तरेता तथा यौवनम्‌, यथा द्वापरं तथा स्थाविर्यम्‌, यथा कचिरेवमातुयंम्‌, यथा युगान्तस्तथा

मरणमिति । एवमेतेनानुमनेनानुक्तानामपि छोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश | सामान्यं विद्यात्‌ । इति ( चरक ० शा० ५।५ ) ।

((-0. 9811101111811800 (111५6151 0661100. [1411260 0 6810011

मागं° फा० पू० २०३२ वि० ] नेष्ठिकोचिकित्साविमर्शः २०९

तथा च--““यावन्तो हि लोके र्‌ तिपो भाववि्ेषास्तावन्तः पुरषे, यावन्तः पुषे तावन्ते "लोके" इति । अस्य च सामान्योपदेशस्य प्रयोजनं सत्याबुद्धेरुदय एव । सवंलोकमात्मनि, मात्मानं च सवंरोके समनुपक्यतः सत्या वृद्धिः समृत्पद्यते । सवंलोकं ह्याटमनि पश्यतो मवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता, नान्य इति 1 कर्मत्मिकत्वाच्च हेतु-' उत्पत्तिकारणम्‌ ) जन्म- दारीरवृद्धदुःखागमजीवाषगैयुक्तो मवति पुरुष इति विदित्वा पूवं ज्ञानमृत्थाप्यतेऽपवगय ॥

ततश्च प्रवृत्तिरेव सवदुःखानां मूलम्‌, निवृत्तिश्च ( तृष्णाशरन्यता रागद्ेपादिराहित्यचति ) सुखमूलमिति विजानाति ।

अनन्तरश्च “्रवृत्तिदुःखम्‌, निवृत्तिः सुखमिति यज्‌ज्ञानमुत्पद्यते त्त्यम्‌ । तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्‌ 1 एतत्‌ प्रयोजनं ` सामान्योपदेश्ञस्य'” हत्यवगम्यते ।

सत्याबुद्धयुदये च मोहेच्छाद्रेषकममूला प्रवृत्तिविरमति । प्रवृत्ति जन्या च जाति-रूप-वित्त- वत्त-वुद्धि-शोक-विद्याभिजनाहङ्कारा विद्यन्त । बन्धनकारकं मनोवाक्क्राग्रकमं त्यज्यते । बह शरीरेन्द्रियवुद्धिस्मृतिराशिरित्यनात्मनि, माटमवुद्धिनंश्यति । मातू-पितृ-च्रातर-दारापत्यबन्घुमित्- भृत्या्यनाटमीयेषु ममताऽपयाति । कार्याक्रार्यादिषु च विपरीतामिनिवेश्ो नश्यति 1 एवच्च

सवेपिधा (तृष्णा) शृन्योऽहङ्कारसङ्गसंणयामिषम्प्ठवास्यवपातविप्रत्ययविरहितोऽतिवतंते .. प्रवृत्तिम्‌, न चाव्यते कमंज।लरिति ।

निवृत्तिस्त्वपवगंः, तत्परम्‌, प्रशान्तम्‌, तदक्षरम्‌, तदुत्रह्म, स॒ मोक्षोऽपुनमंवथेत्यादि- दान्दरेक एवाऽर्थोऽभिधीयते ।

नण्टिकोचिकित्सासुत्राणि-

मोक्षोपरुन्धिस्राधनानि हि नैष्ठिकोचिकित्सासूत्राण्यभ्युपगन्तव्यानि 1 मोक्षसाधन हेतुष्पा चिकित्सा च नैष्ठिकी चिकित्साऽवगन्तव्या । मुमृक्षुपुरुषाणाश्च कृते मोक्षोपाया निदिश्यन्ते । तथाहि-दुःखाक्रान्तलोकदशंनादिरक्तस्तु जनः प्रागेव मोक्षशास्त्रोपदेशरं गुरुमम्यु

पेयात्‌ । आचार्यस्य गुरोश्चोपदेशमनुपाजयेत्‌ 1 गिनिहोत्रत्रतमाचरेत्‌ । धरममंशास्त्रा- नुगमनपरो मवेत्‌ ॥

दास्त्राववोषेनात्मनि धैयंमाश्रयेत्‌, धमंशास्त्रोक्ताश्च क्रियास्तेन करणीयाः; । तथा च सवंभूतमपरषमनतिकाङे वचनम्‌, सवंप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सवपरिग्रहपरित्यागः, सर्वाषाच स्त्रीणामस्मरणमस ङ्कुल्पनमप्राथेनमनमिमाषणं च, कौपीनं प्रच्छादनार्थेम्‌, गौरिकरागनि वसनम्‌, दण्डधारणम्‌, भैक्ष्यचर्याथं पात्रम्‌, प्राणधारणाथमेक्रकाकमग्राम्यो यथोपनतोऽम्यवहारः, वनेषु विजनेषु वःऽनिक्रेतवामः, तन्द्रानिद्रालस्यादिकमंवजंनम्‌, दन्दियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः

१, चरकण यशा० ५।३। २. चरकण० शा० ५।८।

३. जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिदयीकविद्याभिजनवयोवीयंप्रमावसम्पप्नोऽहमित्यहङ्कारः 1 यन्मनो- वाक्कायकमं नापवर्गाय स सङ्घः । कमेफलमोक्षपरुषप्रत्यमावादयः सन्ति न वेति संशयः ।

सर्वास्ववस्थास्वनन्योऽहमहं खशा स्वमावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियवुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणममिसम्प्लवः । मम मातुपितृन्नातुदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यम्य- वपातः । कायक्रायंहिताहितज्युमाश्ुभेषु विपरीताभिनिवेलो विप्रत्ययः ॥ °*१०१०१००००००००००. एवमहङ्कारादिभिदषिकेभ्भ्राम्यमाणो नातिवतंते प्रवृत्तिम्‌, सा च मूलमघस्य ।

८ ( चरक ० श्ा० ५।१० )

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (01661100. 14111260 0 6810011

२९१० सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३-४ अ

विहाराहारसुक्षस्थितगतप्रत्य ङ्खचेशदिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपुविका प्रवृत्तिः; सत्कारस्तुतिमाना- प्रियत्वम्‌, शोकमानोटेगरोभे्यामयक्रोधादिभिरसचखलनम्‌, कायंक्रालात्ययमयम्‌, सत्वोत्ाह सवं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यमभ्युषगमः, सवंप्रवृत्तिष्वधसंजा, सवंसन्न्यासेषु सुखमित्यमि- निवेशः, एष मार्गोऽपवर्गाय, एत एवोपाया नैछठिकोचिकित्सायामनुपाकनीया मवन्ति । एतेश्वोपायेः संवृतायने स्थिते दोपाशये यथा दोषो प्रसन्नाचिज्वंलति, तथैवेन्दरियादिम्यो व्यावृच्यात्मनियतं दद्धं सत्त्वं विराजते । शुद्धसत्त्वस्य च योगिनो या सत्या वृद्धिरवमासते तया बुद्धचाऽहमादिमिय्याज्ञानरूपो महामोहो नयति । भावस्वमावन्ञश्च योगी निस्पृहो भवति । त्वज्ाता

हि विषयव्यावृत्तस्य मनस आत्मन्येव सन्निरोधयोगं धारयते । न च सेवते सुखदुःखकारणानि, न च क्वचिदप्यास्थां करोति, सवंत्रोदाप्ीनो भवतति, किचिदपि नारम्बते विषयम्‌, स्वमेव सन्न्यस्यते सत्यया वुदढचा ।

तत्त्वज्ञानपराश्च लोकपुस्षयोः सामान्यत्वमवगच्छन्ति, सवंलोकमात्मनि, भआत्मानच्व सवलोके समनुपश्यतः सत्या वृद्धिः समुत्पद्यते । सवंलौकं ह्यात्मनि पश्यत आत्मैव सुखदुःखयोः कर्तेति ज्ञानमुत्पद्यते, ततश्च विरज्यते कमंभ्यः।

रागद्रषपूवककर्मारम्भपरित्यागाद्‌ ध्मधिमगुखदुःखसम्बन्धाभावादवदयभोग्यफकानां कमंणाचख परिक्षयान्न पूनः शरीरादिसंयोगो मवति । साक्षाद्‌ इश्मावस्वमावेन च योभिजनेन यः सवंसन्न्यासः क्रियते, तेन सर्वाश्च वेदना समूला चिनश्यन्ति। योगज्ञो हि धीरोऽक्षरं ब्रह्मपदं प्रतिपद्यते, न चाज्ञस्तज्जातुमपि प्रभवति । ब्रह्मविदामेव चात्र ज्ञानं प्रतिष्ठितं मवति । सवं- संयोगामावाच्चात्मनि किमपि लक्षणं न मवति । उपरन्धियोग्यता मावान्नोपकभ्यते चात्मा । कारणामावादारमनि नहि लिङ्खमूपलम्यते । सरवंकररणायोगाच्च “मूक्तः' इत्यभिधीयते ।

एवच सत्य वुद्धिबटेन सर्वोपिधापरित्यानेनोमयं सुखदुःखं निवतंतेः । एतदेवामिलक्ष्या- चायंवरेण चरकेण “चिकित्सा तु नेणटिकी या विनोपधाम्‌' श््यादिप्रस द्खंनानन्तपारस्यायुरवे द शास्त्रस्य चरमपुस्ष।थंफृखत्वमाम्नातमिति । ॐ शान्तिः ।

१. चरक ० रा० ५।१२।

२. शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या वृद्धिः प्रवतंते। यया भिनच्यतिबल महामोहमयं तमः ॥ सवंमावम्वमावनज्ञो यया भवति निस्परहः। योगं यया धारयतं साङ्ख्यः सम्पद्यते यया ॥

यया नोपैत्यहद्कारं नोपास्ते कारणं यया। यया नालम्बते किञ्चित्‌ सवं सन्न्यास्यते यया ॥ याति ब्रह्य यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम्‌ । विद्या सिद्धिमंतिर्मेधा प्रत्ना ज्ञानं च सा ` मता ॥ लोके विततमात्मानं रोकं नात्मनि पद्यतः। परावरदृशः शान्तिर्जञानमूला न नश्यति ॥ पद्यतः सवंभावानु हि सर्वावस्थासु सवंदा।

ब्रह्ममृतस्य संयोगो न शुदधस्योपपद्यते ॥

नात्मनः कारणामावाल्लिद्धमप्युष्छम्यते । स॒ सर्वकरणायोगान्मूक्त हइत्यमिधीयते ॥ इति (चरक ० शा० ५।१६-२२) ® @ ®

((-0. 9811011118118010 (111५6151 0661100. 1411260 0 €810011

वैदिकवाडमये वास्तुनि पाणम्‌ श्रीविनायकरामचन्द्ररटाटे, अनुसन्धाता, सम्पु णनिन्दस्स्कतविहवविद्यालयः

मधुना वास्तुनिर्मणसाघनानाम्‌, निर्मातुणां यन्त्राणाम्‌, वास्तुभेदानां चावश्यकं विवरण- मुपस्थाप्यते । वेदेषु विषयस्यास्थ महती सामग्रयुपलम्यते 1 तत्रादौ वास्तोः सर्वाधारमभूता घ्रवा चिन्त्यते । ऋगादिवाङ्‌मयेऽस्य बहूनि प्रमाणानि श्रूयन्ते । अथववेदे, यथा-दहैव ध्रुवा प्रतितिष्ठ । “्रुव'शठ्दवेशि्टयज्ञापनाथमयर्ववेदे पृथक्‌ सूक्तं वतंते-- ध्रुवा दयौघ्रुवा पुयिवो ध्रुवं सर्वभिदं जगत्‌ । भ्रुवासः पवता इमे ध्रुवो राजा विश्ामयम्‌२ ॥ तत्र श्रौतपात्रभ्याजेन पृथिव्या सह घ्रुवस्य महत्त्वं सद्धेतयति अयवंवेदे यथा-- “जुहर्दाधार चामुषमृदन्तरिक्षं ध्रुवा दाधार पृयवीं प्रतिष्टाम्‌३' इति 1 तथैवाग्रिमे मन्त्रेऽपि-ध्रुव भारोह्‌ पृथिवीम्‌" । ब्राह्मणादिषु अस्य पर्याषठान्युदाहरणानि रम्यन्ते । "वास्तोः" आधारशिलासु अन्यतमः "धरुणः शब्दोऽपि क्वचिदाधारा्थं कम्यते । वास्तोराधारशिरा याहशी निश्चला दढा च मवति, तथेव ^सक्तमर्यादायाम्‌' तिष्ठतः पुरुषस्य निश्वलत्वं दृढत्वं च सम्पादयति । यथा-- “सक्च ^ मर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामिदेकामभ्यमहूरो गात्‌ । आयोहं स्कम्भ उपमस्य नीडे पयां विमरगे घर्णेषु तस्यो" इति । तथेव भूमे राधारत्वं तत्रैव स्तूपः" वेदेषु विविधानां स्तुपानां तदथं कशब्दानां च वहुत्र निर्देशोऽस्ति । माधारशिलाया अनन्तरं स्तुपस्य ( स्तम्पस्य ) महच्वं वास्तुशास्त्रे दश्यते । "हिरण्य सतुपः' शब्दोऽयं यद्यपि व्यक्तिनामकरूपेगोपलम्यते, तथापि शब्दस्यास्य व्युत्पत्तिमवलोक्येदमेव सिद्धति यदयं सुवणंस्तम्मार्थं प्रणुक्तोऽस्ति । तत्र ग्यक्तिनामोदाहरणानि प्रथमत उपस्था- प्यन्ते । मत्रायमाद्धिरसः प्रोक्तः, य ऋग्वेदे ऋषित्वमलमत । स्तूपशब्देन ऊ्वेन्नितस्य

१. ० वेऽ०-२।१२।२। २. तत्त॑व--६।८८ ॥ म० वे०-- १८।४।५ । ४. एे° ब्रा०-८।४, वृ ° उ०-३।९।२५, तु° “भयिवी घ्रुवा-श० ब्रा० १।८।१।३९ इत्यादिः । ५. म० वे° ५।१।६ ।

६. “धर्मा ध्रियस्व धरुणे पृथिन्या अच्युतं त्वा देवताङ्ग्यावयन्तु--अ० वे०--१२।३।३५, मपि च-"धरुण मसिदिवं हगहचक्षुः- त° सं° १।१।७।१, "धरुणा" धारे स्कम्मा प्रतिष्ठन्ति स्म-स्कम्मं घरुणे-ऋ० १०।४४।४।

७. ऋग्वेदे--१०।१४९।५, श ० त्रा ०--३।२४।११।

८. ऋ ०--२।३ १३५, ९।४।६९ तु° टुडविग्‌ ° दां° 1 ऋ ०-३।१४।१४१ ।

१४

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 01411260 0 66810011

२१२ सारस्वतो सुषमा [ ३० ब० ३-४ अ०

सङ्केतः । यथा-“उपस्पुश दिव्यं सानु स्तुपेः सं रहिमभिस्ततनः सुंस्य१ । स्तूपध्योत्पत्तिः “यूप'शब्दात्‌ सञ्जातेत्यनुमीयते । श्रौते यूपस्य महत्वं सवं ५सिद्धमेव । यूपे पशवो बध्यन्ते । अस्य सम्बन्धो द्वारेण सह प्रतोयते। तत्रापि यूपस्य प्रमुखोऽथंः “मध्यमागस्थनिदचलः स्तम्मः' एव ।

यूपस्य विविधानि सङ्कतस्थलान्यधो निदिश्यन्तेर । द्वारेण सहास्य सम्बन्धोऽनेन प्रकारेण ददयतेऽ । मूपस्य परिमाणानि श्रूयन्त* । एतत्कृते निदि्टकाष्टस्यापि प्रमाणं कम्यते । खादिरो यूपो मवति । तथैवास्य दी घत्वं पुष्त्वं भारवाहुकत्वं च क्रमेणापस्थाप्यते-- "आदित्यो यूषः९', "वज्रो यूषः”, तथेव यज्ञे यजमानत्वम्‌, अग्निहोत्रकतृत्वं च--“एष वै यजमानो यद्‌ यूषः<, "यजमानो वा एष निदानेन यद्‌ यूपः”, “असौ वा अस्य अग्निहोत्रस्य कतुः" । वाससः सम्बन्धे यूपस्य घ्वजत्वं सूच्यते । "°वेतानश्रौतसूत्रे "यूपवातांसि' इत्थं यज्ञियस्य यपस्य व स्तूप इति युगप्रसिद्धं नामाथंवत्‌ । यस्य बौद्धगुगेऽपि विस्तृतप्रचारो हश्यते ।

वैदिककाले स्तुपस्यास्य स्तम्ब स्तम्मो वेत्यपरो विकासो हश्यते । वदिककोषकारस्य डं ° सू्ंकान्तस्य मतानुसारेणाथवंवेदे परवतिसाहित्ये च शब्दोऽयं तृणगच्छम्‌*१, मुष्टिका वा ज्ञापयति । यत्किमपि स्याद्‌ वेदेष्वध्य विविधानि रूपाणि छमभ्यन्ते । अस्य स्कम्बस्याधारे वास्तोः ( गृहेः ) शिला-नासा-धदिस-गोपानसीत्यादि प्रतिष्ठते स्म । स्कम्भसम्बन्धेनेव इन्द्रोऽपि

चऋग्वेदे--७।२।१, तु०--१।२४।७, तं ° सं ०--२३।३।६।५, पवि० त्रा .--१३।४।४। अथववेवेदे--१२।१।३८, १३।१।४७, ऋ०-२।५।७ । तं ° सं ०-६।३।४।१, ७।२।१।३।

३. "दुय" ऋ० १।५१।१४, तु° ( देवाः ) “यदनेन ( यज्ञम्‌ ) अगोपयंस्तस्माद्यपो नाम- र० त्रा० १।६।१।२०।

४. “सष्ठदशारलतिनर्यूपो मवति" त° त्रा° १।३।७।२। ५. दा० ब्रा०-३।६।२।१२) ६. त° ब्रा०-२।१।५।२। ७. श० त्रा ०-३।६।४।१९ । ८. तं ० त्रा०-१३।७1३ । ९. श० त्रा०-३।७।१।११ १०. वश्नौमू०-२७1८, भस्मिन्नेव सूत्रे गूपस्थलानि--१०।२, १८।८, २७।६, ३७।२३, “युपेकादधिनी-२४।११ 1 ११. म० वे०-८।६।१४, त° सं०-५।६।४।१, 'दमंमुष्टिः' त° त्रा०--२।१७।३, ३।३।४; ३।३।३।४, एे° त्रा ० -५।२३।९ इत्यादिः । स्तम्मः- कासं ° ३०।९।३१।१, सूत्रगरन्यषु शब्दोऽयं स्पष्टतः स्तम्माथं एव वतंते । ऋग्वेदे, अथर्ववेदे “स्तम्मः' शब्दः-१।३४५।२, ४।१३।५, तृणगरच्छार्थेऽस्यव विविधानि रूपाणि-स्तम्बिनी ८।७।४, स्तम्भेन १९।३२।७, अस्य यशिकाङ्पेणोपयोगः ।

((-0. 9811101111811800 (111५6151 (0661100. [1411260 0 6810011

मार्गं° फा० पु० २०३२ चि] वैदिकवाङ्मये वास्तुनिर्माणम्‌ २१३

स्कम्मीयानुच्यते+ । एतेनावगम्यते यद्‌ गृहादेराच्छादनानां प्रमुखा भमारधारकास्त्रयः स्कम्मा मवन्ति स्मर । बहुषु स्कम्भेष्वेकतरो दीघंत्वपृष्त्वा।दगुणं विशिष्टः स्तम्मो महास्कम्मत्वेनोक्तः । तद्यथा-“अयं महानु महता स्कम्भेन' ऋग्वेदस्य सूक्तषु* विषयमवलम्ब्य ` बहुत्र सङ्कता वतन्ते ।

वेदेषु छदिस्‌-प्लाच्छादना्थं यानि वक्रदारूणि भवन्ति, तेषां कृते--उपमित्‌-

प्रतिमित्‌-वंश-प्रा चीनवं-प्राग्वं च-बहंष्णायामित्यादिशब्दा उपलम्यन्ते+ । यथा-

उपमितां प्रतिसमितामयो परिमितामत । शालाया विश्ववाराया नद्धानि विच्‌तामसि९ ॥

'छदिस्‌'शब्दोऽपि ऋ गादिष पटलार्थे प्रसिद्धः । यथा--अदो यदवरोचते चतुष्पक्ष-

तिवच्छदिःऽ आच्छादनस्थानीयानां वंशादीनां बन्धनार्थं 'मञ्जारज्वादीनामपयोगोऽपि णारादि- निमणिष॒ सूक्तप्परम्थते । मृञ्जवृन्देषु पश्चादोनां निलोयनस्य< स्वामाविका प्रवृत्तिरवगम्यते ॥ रातपथेऽस्य^ विपुनं वणंनमुपरभ्यतं ।

अयं मुञ्ज मासन्दोनिर्माणिऽपि प्रयुज्यते स्म+ । तथा द्यक्तम्‌--'अग्निदेवेभ्य उदक्रामत्‌

स मुञ्जं प्राविशत्‌ तस्मात्‌ स सुषिरः १ इति । मन्यत्रापि-- यज्ञिया हि मुज्ञाः?२ बन्धनादिप्रयो- जनसिद्धयर्थं तृणघासादोनामपि प्रयोगे मवति । तद्यथा--

“मानस्य पिनि शरणा स्योन! देवो देवेभिनिर्मितास्थग्रे । तुणं वसाना सुमना असस्त्वमयास्मभ्य सहवीरं सायं दाः" ।

१.

9

१९.

९११.

१२.

१३.

ऋ ० -- १ ०।१ १।५।

त्रयः स्कम्भः स्कम्मितासः'-ऋ० १।३४।२, “स्कम्भेन धारयत्‌'-ऋ० ८।४१।१०, “स्कम्मं धरणे ऋ ° १०।४४।४, या स्कम्म धारयति स्म ।

ऋ०-१०।१ १।५1

ऋ ०-३।८ ६।४६-४७ आदिः ।

'माषायां ये--बवल्खीधरणगार रादि कथ्यन्ते ।

अ० वे०-९।३।१।

म० वे०-२।७।३, तथेव ऋगादिषु-१०।८५।१०, त° उ०-६।२।९।४, ६।१०।५।७, ० ब्रा०-१।२९, श० त्रा०-३।.५।३।९, क्वचिच्छन्दोऽयं नक्षत्रविषयकः प्रोक्तः- अ० वै०-१४।१।१० 1

ऋ ०-१।१९१।३, १।१६१।८, अ ० वै ०-१।२। ¢ तं° सं०-५।१।९।५, ५।१।१०।५, कौ ० ब्रा०-१८।७, श ० त्रा०--४।३।३।१६, ६।६।१।२३, ६।६।२।१५॥

सैषा योनिरगनेयं मुञ्जः'- श ० त्रा०--६।३११।२६ ।

ण॒० ब्रा०-१२।८।३।६ ।

रा० ब्रा०-६।३।१।२६ ।

द° ब्रा०-१२।८।१३।६ ।

अ० वे०-२।१२।५ ।

((-0. 38111011118118010 (111५6151 0661100. 14111260 0 66810011

२१४ सारस्वतो सुषमा [ ३० व° ३.४ अ०

अन्यच्च-- वंशानां ते नहनानां प्राणाहस्य तृणस्य च । पक्षानां विश्ववारे ते नद्धानि विच॒तामसि? ॥ अपि च- ं तृणे रावृता पलदावसाना रात्रीव शाका जगतो निवेशनो । मिता पृथिवी पृयिव्था तिष्ठति हस्तिनोव पद्धती ॥

तृणवाहक्रानामपि प्रमाणमूपलभ्यते-सर्वास्तङ्दवाव'3 इति । तृणानामन्येऽपि वहूत्र ्रयोगा

स्यन्ते । “कु्'शब्दस्य प्रयोगो यद्यपि पुण्यक्रियायाः सम्पादना्ं ज्ञायते, तथापि कुशानां शछालानिमणिंऽपि सम्प्रयोगो छभ्यते+ । अस्य विविधा भेदा अपि हश्यन्ते क्व चत्‌ । तथेवास्य काष्टधात्वोर्कालकवदुपयोगोऽपि कम्यतेऽ । अयमास्तरणवाचकोऽस्ि< "वीरिणः', “वोरगः' वा

तृणविश्ेषो ज्ञायते* । भाच्छादनार्थे पलादः' शब्दोऽपि श्रयत--"संदल्ञानां परिष्वज्ञत्यस्य च+

इति । सुहं विनिमिताया मुल्ज-कूश-काशादीनां विविधकायंसम्पादिकाया रशनाया रज्वा वा

प्रयोगोऽपि वेदेपपङम्यते । या विवि्वेरुपयोगेः सह शालादीनां बन्धनादिषु नियुज्यन्ते स्म । यथा ऋम्वेदे-“शीषण्या रशना?१* अव्र अस्या अश्वेन सह्‌ सम्बन्धो वतंते१< । अन्यत्र बन्धनार्थेऽपि

भ

८

2 ¢ @

११. १२.

अ० वे०-९।३।४ ।

म० वेऽ-९।३।१७, ऋग्वेदेऽपि--१।१६१।१, १।६२।८- ११, १०।१०२।१० आदिः । अ० वे०--१९।३६।५ ।

(तुणम्‌'-म० वे २।३०।१, ६।५४।१, ६।१०२।२, ७।७३।११, ९।१०।२०, तृणदानू म० वे० ५।९।७, "तृणाः-अ० चे० ११।७।२१, (तृणानिः-अ० वे० ९।७।२२, (तृणेद्‌'--अ० वे° ८।८।११।

श० त्रा° --१५।२।१।५, ३।१।२।१६, ५।३।२।७, मै० सं०-४।५।७, श० त्रा°- ३।६।२।९, तं ° त्रा०-१।५।१०।१-२,७ ॥

"महकः कुश वतंकः--अ० वे०-२०।१६१।६।

ऋ ऽ -१०।१००।१० ।

त° आ०- ६।९।१ 1

द्र°-षडविशत्रा° ५।२, श० ब्रा० १३।८।१।१५ ।

अ० वै०--९।३।५।१७ ( तु°-त्सिमर, आ० ले° १५३, ब्टूमफोल्ड, "हिम्' आ ० दि०-अ० वे° १९४-१९५ ) ।

ऋ ° -- १।१६२।८ ।

ऋ ०--४।१।९, ९।८९।१, १०।१८१४, तु° त° सं०-१।६।४।३ ।

((-0. 9811101111811800 (111५6151 0661100. 1411260 0 6810011

मार्गं० फा० पु० २०३२ वि० ] वेदिकवाङ्‌मपे वास्तुनिर्माणम्‌ २१५

प्रतीयते, । रशनायाः प्रमाणमपि प्रकुम्यते-- "अङ्गुलीव रश्नाः' इति । बन्धना नहन- नद्धार्दिशब्दाः प्रयुज्यन्ते3 ।

शाकछादीनू परितो मित्तिपरिखादीनां चापि वेदेषु क्रमिकं विवरणमृपलभ्यते। एतेषां ` निर्माणं मृद्‌-शिला-प्रस्तरे्टकादिम्यः सम्प्रयते स्म । तत्र तीर्थविधावुच्चायमाणेषु मन्त्रेषु मृदः केवर धा्पिकं महत्वमेव नास्ति*, अपितु निर्माणकार्यं तस्या विचिष्टं महत्त्वं प्रतीयते। वेदे प्रथमतो मृन्मयगृहा एव दृदयन्ते^ ।

सिकताया ज्ञानमपि तः पर्याक्ठं सम्पादितमासोत्‌ । यया-साः ( मृद्‌ ) अतप्यत्‌, सा सिकताम्‌ असृजत्‌", “°सिकताभ्यः शकंरामसृजत्‌' इति । आर्याः सिकताया भेदानपि जानन्ति स्म--““्टे हि सिकते शुक्ला च, कृष्णा च' “~अल्कुरोत्वेव सिकता आाजन्त इति हि सिकता अनेर्वा एत्‌ वैडवानरस्य भस्म यद्‌ यत्‌ सिकताः" “°रेतः सिकताः" इति । एभिरस्योत्पत्तिर्ञाप्यते । यतो हीमां नद्यः स्वप्रवाहेन सह॒ तटेषु त्यक्त्वा प्रवहन्ति । “"सिकता वा अपां पुरीषम्‌' एवमस्या विविधानि प्रमाणानि घ्रूयन्ते'* ।

१. ऋ ०--२।२८।५, वासं °-२१।४६, २२।२, २८।३३, त° सं०-६।६।४।३, श० त्रा ०- ३।६।२।१०, ^रज्वथंकः- ऋ० १।२८।४, ४।२२।८, ८२५१८, एे° ब्राऽ-४।१९।३, विहोषेण रज्वथंकः'--अ० वेऽ १०।९।२, तं० सं०-१६।४।३, वासं०-२३।१४, त° त्रा०--१।२।४।२, एे° ब्रा०-२।३७, ( अन्तरौ ) रथस्य चमंरञ्जुः ( लगाम ) त्वेनोत्लिखितोऽस्ति । तु° त्सिमर, अके° २४९, रज्जोवन्धनाथंः- त° सं° २।५।१।७, श ० व्रा०--१।३।१।१४, १०।२।३।८, ११।३।१।१, अ० वे०--४।३।२, १९।४७-८, व्छृमफील्ड-"हिप्षः भा०-अ० वे° ३६८, तु° “वर्ण्या वा एष यद्‌ रज्जुः-श० त्रा २।२।४;१८, ऋ०--१।८५।३, तं ° सं ०--६।२।९।२, ६।६।३।१, श० ब्रा०-१०।६। १।७, शाश्नौमू ०--४।१०।३ ।

२. तु०-त्सिमर, आ० के° २४९ ।

३. अथवंवेदौय शलापूक्तयोः प्रसिद्धमेव ।

४. (अश्वक्रान्ते रथक्रान्तेः*““ *““1 मृत्तिके हन मे पापम्‌ ॥'- त° आ० १०।८ ।

५. ऋ०--८।८८।१ ( द्र°-वेको° ) ।

६. श० ब्रा०-\६।१।३।४।

७. श ० त्रा <~ \।१।३।५ 1

८. श० तब्रा०-७।३।१।४३ ।

९. श० तब्रा०-७।१।१।१०।

१०. श ० तब्रा०-७।१।१।११॥

११. च० त्रा०-७।५।२।५९ 1

१२. सिकताया अन्येऽपि प्रमाणानि 1 अथववेदे यथा -७1१०९।२, ११।३।१२, १९११।७1।२१,

सिकतावती १।१७1४ सिकताधु २०।१३६।२ इत्यादिः ।

((-0. 98111041111811800 (111५6151 0661100. 1411260 0 6810011

२१६ सारस्वतौ सुषमा ३० व° ३-४ अ०

प्रस्तरार्थे-अमोपकचिकादिशचज्दानां प्रयोगो वतते । एतषां पुरा विदोषोपयोगः ्रक्षेपणपूवंकहननाय मति स्म। तदा जना अहमनोः सद्भुषेणेनागनेरसादनमपि? कूरवंन्ति स्म । अस्मोपयोगो गरृहनिमणिऽपि विपुलतया मवति स्म । अथववेदे यथा-"हंसैरिव सख्िभिर्वा वदद्‌भिरहमन्मयानि नहना न्यस्यन्‌ । वृहस्पत्तिरभिकनिक्रदन्दा उत प्रास्तौदुच्च चिद्व अगायत्‌र' इति । तत्रव वेदेऽस्य विविधानि खछब्दरूपाण्युपलम्यन्ते-अदमनुवती, अरमवमं, अडमसु, अदम- हन्मभिः, अदमानः, अङमानमित्यादिः ।

प्रस्तरस्य मह्वम वगम्यार्येस्तस्य प्रत्तिगदम्‌ अमिवर्णंनं कृतम स्ति---"ऋषोणां प्रस्तरोऽसि नमोस्तु देवाय प्रस्तराय” इति । प्रस्तरस्य व्रित्िधोपयोगिता अधोनिदिषटः सूचक्रस्येः सूच्परतेः ।

“इष्टकायाः' सुव्यक्तं स्वल्पं श्रीतसाहिव्ये प्रकम्यते, तथापि सूत्रर्पेणास्य सङ्केताः संहिता-प्राद्यणेषु च॒ कम्यन्ते --“इष्टश्य ते वि चृताप्पपिनद् मपोजुंवन्‌^ इति । श 'पये इश्का- निर्माणस्योल्ेखोऽस्ति । तययया--'तद्‌ य्दिष्टात्‌ समभवस्तस्मादिष्टक्ाःः' इति । अन्यच्च “यदिष्टवा परयत्तस्मादिष्टकाः<' इत्याददः । इश्कायाः चिह्लनाम्‌ आक्रारादिविषपरे च (चयन'- प्रकरणं द्रश्ग्यम्‌ ।

शाका गृह-दूर्गादीनां च संरक्षाथं भित्तेः प्राकारस्य वा स्पशेल्लेञलो वैदिक्वाङ्भयेपुप- लभ्यते । यस्य कृते वप्रप्राकारदेहीक्षख्दाः प्रञ्यन्ते स्म । प्राकारशब्दः सवप्रं शाङ्खायन- श्रौतसूत्र हश्यते । यस्यार्थो दुगंपरिवेष्टिता वृहृती सुपुष्टा च मित्तिवंतंते । इयं दणंकदीर्घाऽपि वक्तु शक्यते । ईदगेव परिधिशब्दोऽपि वतंते । यस्य विविधानि ल्पाणि पुरःस्थाप्यन्ते। अस्मिन्नेवार्थे देहीशब्दोऽपि कम्यते । ऋडनिदेलानुसारेण देहीशब्दः णत्रौराक्रमणं निवारयितु रक्षात्मकयपुराणां समन्ताद्‌ वतंमानां परिखां सद्धेतयति । तत्रापि विशेषेण मृद्धित्तोः सद्कुतयति ।

मन्ये शब्दोऽयं शरीरवाचकेन देहशब्देन व्युत्पन्नः । यथा “पुरम्‌” शरीरा्थंकं वतंते इति ।

१. अ० वे०-२०।३४।३ ।

२. अ० वे०-२०।९१।३ 1

३. अ० वेऽ- १६।२।६ ।

४. त° सं° -१।७।७।४, वासं° -२।१८, १८।६३, एे° त्रा०-१।२६ २।३, तु°- “अयं वै स्तुपः'-( ऊञ्वंबद्धकेशसङ्धात्मकः ) च ० त्रा० “यज्ञो वै प्रस्तरः - १।३।४।१० “शिका मूमिरश्मा पांसुः"--अ० वे° १२।१।२६, श्रस्तरमिमं याज्ञिकासनार्थे प्रयुनक्ति स्म"- ऋ० १०।१४।४ ।

० वे०--९।३।१८ ।

श० ब्रा ०--६। १।२।२२।

श० त्राऽ-£।१।२।२२)

ण० ब्रा०-६।३।१।२, अपि च-भस्थीनि वा इश्का-श० त्रा० ८।७।२।१०, अहोरात्राणि वा इष्टकाः श० त्रा० ८।९।२।१० । इत्यादिः ।

¢ € ~ £

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

लघुग्रन्थमाला-२६

भ्रीशशिदेवविरचिता व्याख्यानपरक्रिया

@) त

सम्पादकः डा० जानकी प्रसाददिवेदः अनुसन्धानसहायकः

सम्पूणानन्द्‌-संस्कृत-विश्वविद्यालयः वै © सं० २० २२

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 6810011

9 1 1 =" १ ४1.

५ त्क & | 5४ है व 9 ‰ = ५ ~ 4 [ १६ ॥ ॐ ¢ ्‌ ट > प. । । | श ध ॥ ५ ) ॥ न क 4

--4 1.1.010 09

भूमिका

आचार्यः शशिदेवो व्याख्यानप्रक्रियाख्यं लघुग्रन्थं रचयामासेति ग्रन्थान्ते उक्तेन तदीये- नैव वचसा स्फुटं ज्ञायते । ग्रन्थकारस्य देश्चकालपरिचयविषयेऽज्ञानमेव वतते सम्प्रति ।

श्री पादकरृष्णवेल्वल्करमहोदयेन ऽ ४5१९5 ०{ ऽ 27151द11६ हाक 27 ग्रत्ये ( ए. 81- 82 ) डक्कनकाकेजीया व्याख्यान प्रक्रिया उद्धृता । तव्रंकः शोकः कलापन्याकरणरचनाप्रयोजन- प्रकाशकः पठितो द्यते, किख्वित्‌ पाठन्तरमपि तत्रास्ति । मन्ये, तत्रान्यान्यपि स्युः पाठान्त- राण्येवंविधानि, परं तस्यानुपरन्धिवशात्‌ पाठशोधनादौ न कृतस्तदुषयोगः ।

(21210875 (2210 ह्गप इत्यत्र ओफरक्टमहोदयेन ( ^+" ०९1४ ) शयिदेव- रचिताया व्याख्यानप्रक्रियायाः किचिद्‌ विवर णमुपन्यस्तम्‌ । तत्र॒ पं० काड्ीनाथकुण्टेमहोदयेन , प्रसारितं संस्छृतहस्तरेखसूचनाख्यं पुस्तकं सन्द्मितम्‌ । तदनुपकन्ध्याऽधिकं वक्तुं न॒ शक्यते 1 10110115 {11018 म्रन्थे ( १।१३५ ) 1207. ए6५५27त €. 54610 महोदयेन रशिदेव- कृता शशिदेववृत्तिरुत्किखिता । सा च वु त्ति्व्याद्यानप्रक्रियातो भिन्नव स्यादिति मन्ये ।

व्याख्यान प्रक्रियाया भाधारः 'शणिप्रभारपन्यास?* इत्याख्यं ग्रन्थकारीयमेव ग्रन्यान्तर-

मस्ति । शशिप्रभार्पन्यासो “ररूपन्यास-शशिभ्रमा 3" इति नामान्तरद्येनापि स्मृतः स्वयमेव ग्रन्थ- कारेण । शरिप्रभान्यासस्य स्वरूपादिकं विशेषेण वक्तुमशक्यं तदनु पन्धिवद्चात्‌ । एवं च तदीयाधारभूतग्रन्थ विषयोत्कर्षादिविचारोऽपि न मदीयवारव्यवहारविषय इति स्फुटभवधेयम्‌ । मन्ये-ह॒स्तलिखितग्रन्थागारे क्वचिद्‌ रक्षितः स प्रन्थोऽवस्यमधिगततत्वेन केनचिद्‌ विदुषा ्राकादय- मुपनयेदिति । तथापि प्रसङ्गात्‌ तत्र॒ शन्दानुशासनसम्बन्धादीनां केषांचिद्‌ विषयाणां प्रवतते विचारणेत्यत्र ग्रन्थकारोक्तान्येव पच्चषाणि वचनानि सन्ति पाठकंमंननीयानि । तथाह्-

शाब्दशासनसंबन्धस्तत्रोक्तो बहुधा मया।

शरिश्रभारूपन्यासे प्रकृतं प्रवदाम्यतः ॥ ( १।२० )

अधिकाराः षोढा प्रोक्ता व्याख्या तेषां मया स्फुटा ।

रूपन्यासे स्ववृत्तौ तु प्रसङ्गादिह्‌ वुद्यते ॥ ( ३।२६ )

नित्यानित्यविभागेन समासाः षड्‌ ये मया।

शशिप्रमायां व्याख्यातास्तेषां भेदः प्रदश्यते ॥ ( ५।१७ ) -

१. रन्दणासनसम्बन्धस्तव्रोक्तो बहुधा मया । शशिप्रभा रूपन्यासे प्रतं प्रवदाम्यतः ॥ ( १।२० ) १ २. रूपन्यासे स्ववृत्तौ तु ( ३।२६ ) । हि ३. शशिप्रमायां व्याख्याताः ( ५।१७ ) । शिप्रमायां विख्याताः ( ५।२७; ७।२९)॥ `“ दाशिप्रमानुसारेण ( ८।६५ ) । । |

((-0. 38111011118118010 (111५6151 0661100. 1411260 0 6810011

२ तारस्वतो सुषमा [ ३० व° १-२ अं० दाशिप्रभायां विख्याताः समासाः कारकाणि च । तेषामुद्देश्ष्यकेशोऽयं भेदानां दशितोऽघुना ॥ ( ५।२७ ) अतीतो ह्यस्तन; प्रोक्त एष्यच्च इवस्तनो मतः । शाश्िप्रभायां विख्याताः कालाः सर्वे मवा स्फुटाः ॥ ( ७।२९ ) वाश्िप्रभानुसारेण शाक्षिदेवोऽन्वश्ंसयत्‌ । ज्िष्याणां जब्दसिद्धचयं व्याख्यानप्रक्रियासिमाम्‌ ॥ { ८1६५ ). इति । व्यास्यानश्रक्रियायां त एवः विषयाः सलक्षणोदाहरणभेदः संक्षेपेण विवेचिताः, येषामनुः सर्गमाचदयकताः वाः करस्मिरदिचदपिः व्याख्यानम्रन्थे प्रायेण प्रतिविषयविवेचनावसरे प्रतीयतेः। २५३ इरोकपरिमाणेऽष्टपरिच्छेदात्मकेऽस्मिनु ग्रन्थे प्रथमपरच्छेदस्तावत्‌-शास्त्रावतारासिधानकः, तत्र. संबन्ध-प्रयोजन-क्रिया-शनब्दादीन्‌ पदार्था विवेचयता ्रन्थकारेण धर्माश्काममोक्षाल्यपुरुषार्थ- चतुष्टयस्य कारणम्‌तानां साधुशन्दानामन्वाख्यानाथं मगवता कात्तिक्रेयेन कलापन्याकरणं निर्मित- मिति कण्ठत उक्तम्‌ ( १।१४), तेन गम्यते-ककापव्याकरण प्रतिपादितान्‌ विषयानु दिदस्य ्रामुख्येण ग्रन्थोऽयं प्रणीतः शरिदेवेनेति । अत्र प्रमाणाय सन्ति केचिद्‌ विषयाः । तवाहि - १. “भृजादि-दगादि-मुहादि-अन्यादि-मादि-पूर्वादि' (६६ १६) गणानां नाम- निदेशः, प्रायेण परिसंख्यातधातुसंख्यासाम्यं च । २. “म्‌-स्त्री' शनब्दयोर्धातुवद्‌मावः ( ७।३२ ) । | ३. जुहोव्यादिभरयोगस्य छते ह्वादिशष्दस्य व्यवहारः ( ७।३२. ).1. कातच्त्रीयचग्दा- नुखासनेः हभ दिशब्देनः जुहोत्यादित्यवबह्ियते । ४. (अपि-वा' प्रभरतिशब्दानां विपयसिनोपत्यासो- यत्र क्रियतेः तत्र॒ फल विशेषासिधानं किश्चिद्‌ मवति) तात्पय॑म्‌; ( ८।३५ ) ।: कातन्तरेः एतद्विषयकः संकेतो द्रव्य इलोकेः एकस््मिनरू-- वादाब्देश्चापिञब्दैर्वा सूत्राणां चालनेस्तथा ॥ एभिर्येऽ् न -सिध्यन्ति ते साध्या लोकप्तम्मताः ॥ ( कलापचन्द्रः १।२३ ) ५. प्रथमाविमक्त्या कायस्य निर्देशः ( ८।४० ) 1 कातन्त्र प्रथमयेव विमक्त्या कायंनिर्देशो दद्यते-““समानः सवर्णे दीर्घीमवति परक्च लोपम्‌, वणं इवणें ए" ( कात ० १।२।१,२ ) इत्यादि । अन्तिमेऽ्टमे परिच्छेदे एका कारिका उदिध्रयते-““सुिङ्पग्रहलिङ्खनराणाम्‌'” इत्यादि । कातन्तरे सुस्िङ्च्‌ प्रभृतयः संज्ञा न हदयन्ते । एतेन न केवरं कातन्त्रस्य, कि च तदितरस्यापि व्याकरणस्य विषया इहं समावेशिता इत्यापाततः कश्चिद्‌ वक्त प्रमवेन्नाम । वस्तुतस्तु पाणिनी- यादिभ्याकरणान्तरेषु प्रसिद्धानि वचनानि वैयाकरणनिकाये प्रसिद्धिवशादिहापि समादृतानि ग्रन्थकारेणेति साम्प्रतमुच्यते । एततुग्रन्थर्वाणतविषयानुसारेण कातन्रग्याकरणस्यानुसन्धानेन किच्चित्तथ्यमवडय प्रस्फुटिततरं स्यादित्याशास्यते । ग्रन्थप्रकरणानुक्रमं वणिता विषयाः-

((-0. 38111011118118010 (111५6151 (0661100. 14111260 0 6810011

न्ये्ठभाद्र° प० २०३२ वि° ] भूमिकां ३

१. शास्त्रावतारसम्बन्धः । २. प्रकरणसम्बन्धः । २. सूत्रसम्बन्धः । ४. व्याख्यान- सम्बन्धः 1 ५. कारकसमासावतारः । ६. गणावतारः । ७. लक्षणावतारः । ८. प्रकीणं शेति । प्रसङ्गतः सूत्रेषु दशिता: षडविश्चतिन्ययाः, अघ्ययनस्य गुणा दोषाश्चोदीरिताः । सक्षम लक्षणावताराख्ये परिच्छेदे 'वृत्ति-वाक्य-न्यास-टीका-माष्य' प्रभृतीनां पारिमापिकशन्दानां कृतानि लक्षणानि बुधेरवश््यमवधारणीयानि । वर्णितेषु विषयेषु त्रयो विषया ईहश्चाः सन्ति, येषां विज्ञानाय विधानाय च कच्चिद्‌, यत्नविलेष आस्थेय एवेति ग्रन्थकारनिर्देणो मादृशां कृते परमो हितावहः प्रतिभाति । । तथाहि- १. अर्थावबोधकः शब्दः संस्कारः शब्दलक्षणः । तस्माच्छब्दस्य संस्कारे यत्नः कार्यो वृधः सदा ॥ (११४) २. सूत्रं योनिरिहार्थानिां सवं सूत्रेष्ववस्यितम्‌ ॥ तस्मात्‌ सु्नरविचारेषु यत्नः कार्यो विचक्षणः ।1. (३११) ३. पदसिद्धौ तु सिद्धिः स्याद्थंस्थ नियता सदा । ततः पदविधावादौ यनः कार्यो विचक्षणः ॥ (४।१५) एतेन संस्कारस्य = शब्दे प्रकृतिप्रत्ययादिनिदे शस्य, सूत्रविचारस्य = उत्सर्गापवादा- नूक्तानुवृत्तिप्रभृतिप्रकारः सूव्राथेप्रकृत्यादिविचारस्य, षपदविधेः = प्रकृतिप्रत्ययादिनिर्देश्ुरस्सरं पदसिद्धेरस्ति किञ्चिद्‌ वशिष्टं व्याकरणे, यदनुमूयते तदनुशीलनानुघ्यानाम्याखपरेर्ृधैः काब्दिकाचा्यंः प्रतिपदम्‌ । ग्रन्थेऽस्मिन्‌ शब्दब्रह्म--अपादान-सम्बन्धादिविषये, काशत प्रसिद्धा वाक्यपदीयक्रास्किाः अपि हदयन्ते, तत्र तदीयमेवामिमतमिष्टं ग्रन्थकारस्येति शक्यते वक्तुम्‌. ।. एवं शन्दामिन्यक्ति- विषये शिक्षावचनानि कानिचिच्चः कातन्त्रवाङ्मये पर्ितान्यपि- समूपलम्यन्ते ॥ तत्राप्युक्तंवाव- धारणा फरति । यद्यपि सरस्वतीमवने सुरक्षिते व्याख्यानप्रङ्गियाया हस्तलेखे वतन्ते केचिदपपाठाः अपि, तथापि तेषां बोधनाय कचिद्‌ यत्न आस्थितो मया मृलमनुसन्दधता । तनः च नोन्मूलिताः ग्रन्थ कारीयहगिति साधु सम्मावयामि । बहुत्र हस्तरेखेऽस्थाने दृ्टमनुस्वासदिक संशोष्येवः पाठोः मूले मयाः उपन्यस्तः, क्िपिकारस्याज्ञानवशात्‌ प्रमादवश्चाद्वा तत्‌ स्खलनं सम्मावयताः। प्रत्येकं परिच्छेदान्ते श्चोकसंख्या ग्रन्थस्य तदीय प्रकरणानां च परिमाणज्ञानाय प्रस्तुता 1.

((-0. 981110411118118010 (111५6151 (0661100. 1411260 0 €6810011

विषयानुक्रभरणिका

म्रथमः परिच्छेदः ( शास्त्रावतारसम्बन्धः )

विषयाः प्रन्थ-ग्रन्थकारनामनिर्देशः, शङ्करनमस्कारः, ग्रन्थरचनायाः प्रयोजनं च व्याख्यानघ्रक्रियायां चिष्यतात्प्यपरिज्ञानस्य निदेशः शास्त्रादौ सम्बन्धकथनस्यावश्यकतंग्यता सूत्राथेव्याख्याने सम्बन्ध-पदविच्छेद-सूत्रार्थानामनु क्रममुपन्यासः सूत्रादावपि सम्बन्धकथनस्याऽऽवरयकता सम्बन्ध-कारण-कायं-क्रियाणां जक्षणानि सम्बन्ध-प्रयोजनादेरथं वाचकत्वम्‌ शास्त्र-तत्व-लक्षण-विधि-मघ्यायानां ब्युत्पच्याऽथंदशंनम्‌ शिक्षाशास्त्रीयदशा, शब्दलक्षणम्‌ सुष्ुतया चशब्दश्रयोगस्य फछकथनम्‌ साधुशब्दानां महत्वं तदमिप्रायेण कात्तिक्रेयेन खब्दशासनरचना च कङापन्याकरणस्य रचनाया प्रयोजनवेविघ्यम्‌ दाब्दसंस्कारे यत्नस्याऽऽवदयकता वाक्यपदीयकारिकया चब्दब्रह्मणः स्वरूपम्‌ शब्दानु शासनाध्ययनस्याऽऽवश्यकता ग्रन्थकारेण रचितं ररिप्रमारूपन्यासाख्यग्रन्थान्तरमनुसृत्य शन्दशासनसम्बन्धकथनम्‌ राब्दाथस्य दख भेदाः क्रिया-गुण-जाति-यदृच्छाखूपाः शब्दस्य चत्वारो भेदाः उक्तानां दब्दभेदानामूदाहरणानि शब्दस्य प्रकारान्तरेण द्वौ भेदौ क्रियाया; परिमाषा प्रधाना प्रघानयाद्‌ च्छिकचाब्दानां स्वरूपम्‌ जातेकक्षणमृदाहूरणं च

दवितीयः परिच्छेदः

( प्रक रणसम्बन्धः ) प्रकरणस्य संज्ञाप्रकरणस्य च लक्षणे सम्बन्धविषयिणी पृच्छा ( खण्डितोऽयं इरोकः ) भ्रयोजनकथयनस्याऽऽवथकता भ्रयोचनादिकथनस्य स्पष्टीकरणम्‌

((-0. 98111011118118010 (111५6151 (0661100. [14111260 0 6810011

इलोकसख्या

१ २ ३~४ ५ ९ ७-~-८ ९ १०-१९१ १२ १३ १४ १५- १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ र २५ २६ २७-२८

1 ७

०

(१ का कक

ज्ये्ठमाद्र° पु० २०३२ वि° ] विषयानुक्रमणिका

तृतीयः परिच्छेदः (सुत्रसम्बन्धः)

सूत्राथंविचारे यत्नस्याऽऽवश्यकता सूत्रस्य लक्षणद्वयम्‌ सूत्रेषु समावेशनीयविषयाणां निर्देशः पच्च दोषाः, सूत्रेषु च तेषां परित्यागकथनम्‌ सूत्रेषूपयोगिनां षड्विशतिन्यायानां नामनिर्देशः षोढा सूत्रलक्षणम्‌ संज्ञाया लक्षणभेदोदाहूरणानि संज्ञा-संज्ञि-विशेषण-गुण-परिमाषा-विधि-प्रतिपेध-पयुंदास-निषेध-नियम-अधिकाराणां लक्षणानि, अधिकारस्य उदाहरणानि च अधिकारस्य षड्‌ भेदाः, तेषां स्वरचिते रूपन्यासे स्फुटीकरणस्य निर्देशः अतिदेशस्य लक्षणद्वयम्‌

सूत्र-उत्सगं-अपवाद-परिसंख्या-पुनः प्रसवानां लक्षणानि, केषां चित्तत्रोदाहरणानि च चतुथेः परिच्छेदः (व्याख्यानसम्बन्धः)

सद्व्याख्याया लक्षणम्‌

तन्त्रस्य व्याख्याया भेदाः

व्याख्थायामपेक्षणीया निपातनादिविधयः

विधिसाधनस्य पच्च प्रकाराः

भनुवृत्ति-निर्दशयोलक्षणम्‌

इति" शब्दस्य योजना, तत्र आपिश्चकेराचायंस्यामिमतम्‌

सूत्राथविवरणे पदच्छेदादौ क्रमः

पदस्वरूपविषये एेन्द्रादिग्याकरणानाममिमतम्‌

पदसिद्धये यत्नस्याऽऽचरणीयता

पदस्या्थयोनित्वं सोदाहरणम्‌

। शब्देऽथं विशेषपरिज्ञानस्य प्रकारः

नित्यानित्यसमासयोरुदाहरणे

समास-विमक्ति-वाक्यानां लक्षणानि

वाक्ये प्रतिज्ञादीनि पच्च अङ्गानि

वाक्ये त्याज्यस्य विवक्षितकथनस्य च निदेशः

विवक्षितस्य प्रकाराने प्रयोजनानि

गुखुणा नटवदुपदेश्चः कायं: शिष्येम्यः

समथं दिष्याणामेव कृते शास्त्रं फलदम्‌, तत्र विरेषश्च

((-0. 98111041111811800 (111५6151 0661100. 1411260 0 66810011

२-३

६-१२ १३ ९१४-१६

१७-२५ २६-२७ २८- २९

३०-३५

१-२ व

८९ १९-१२ १३

१४

१५

१६

१७

१८ १९-२३ २४

२५

२६

२७ २८२९

६ सारस्वतो सुषमा

जष्टादश पारठ्दोषाः, षट्‌ पाठगुणाश्च पाठकस्य कृतेरध्यत्वं प्रलापमात्रत्वं च पच्चमः परिच्छेदः ( कारकसमासावतारः ) -कारक-क्रिया-साधनानां लक्षणानि कारकस्य शक्तरूपत्वम्‌ कमं-कारक-कतृं-सम्प्रदान-अधिकरण-अपादान-कमंकतु-देतु-सम्बन्धानां लक्षणानि कारकस्य त्रयोविराति्मेदाः, क्रियाया लक्षणम्‌ समासभेदप्रस्तावे तदाधारभूतग्नन्थस्य निर्देशः समासस्य षट्‌, द्वौ, चत्वारः, अष्टाविशतिर्मेदाः, तस्य पूवंपदादिप्रधानता च